„Oresteja” na motywach trylogii Ajschylosa w reż. Luka Percevala w Teatrze Narodowym w Warszawie. Pisze Wiesław Kowalski.
Niektóre przedstawienia od pierwszej chwili ustanawiają własny porządek i konsekwentnie nie pozwalają widzowi z niego wyjść. Nie próbują go uwieść, nie zabiegają o jego sympatię, nie szukają porozumienia za wszelką cenę. Raczej stawiają go wobec świata, którego reguły zostały już dawno ustanowione, a każdy kolejny gest, każde słowo i każde ludzkie cierpienie zdają się jedynie potwierdzać nieuchronność tego, co nastąpi. Taka jest „Oresteja” Luka Percevala w Teatrze Narodowym. Przedstawienie zamknięte w osobnym, surowym uniwersum, w którym historia nie tyle się wydarza, ile nieustannie odtwarza.
Perceval sięga po antyczną tragedię, ale nie interesuje go jej teatralna rekonstrukcja ani przywracanie scenie dawnego kształtu greckiego dramatu(gr. drama), rodzaj literacki (obok epiki i liryki), obejmuj... More. Tworzy własną kompozycję, korzystając z Ajschylosa i innych tekstów antycznych, przesuwając akcenty, zmieniając hierarchię postaci, a przede wszystkim odbierając opowieści o Atrydach jej tradycyjne centrum. Nie jest nim już Orestes, choć to od jego czynu wywodzi się tytułowa historia. W centrum znajdują się kobiety, ich pamięć, doświadczenie utraty, upokorzenia i przemocy. To one przechowują historię, której mężczyźni są sprawcami, a niejednokrotnie także jej beneficjentami.
Nie jest to jednak po prostu opowieść o kobiecych krzywdach ani próba odwrócenia patriarchalnego porządku antycznego mitu. Perceval zdaje się interesować czymś bardziej niepokojącym: momentem, w którym cierpienie przestaje być wyłącznie udziałem ofiary, a zaczyna organizować jej własne działania. Krzywda nie znika, kiedy zostaje pomszczona. Nie przynosi ulgi ani nie przywraca utraconego porządku. Przeciwnie, staje się uzasadnieniem następnej krzywdy. W ten sposób przemoc uzyskuje własną ciągłość, niezależną od intencji tych, którzy ją uruchamiają.
Najbardziej przejmujące jest to, że reżyser nie pokazuje przemocy jako spektakularnego wydarzenia. Nie interesuje go batalistyka, widowiskowość śmierci ani fizyczna atrakcyjność konfliktu. Wojna pozostaje w ciele, w sposobie oddychania, pamięci i języku. Jej konsekwencje ujawniają się długo po tym, kiedy ucichły już odgłosy walki. Powrót do domu okazuje się kolejną odsłoną katastrofy.
Sceniczny świat Annelies Vanlaere został podporządkowany tej idei. Ogromna, schodkowa konstrukcja zajmuje niemal całą przestrzeń sceny. Można widzieć w niej piramidę, grobowiec, ołtarz, pomnik albo monumentalną machinę, której funkcjonowanie nie wymaga już żadnego zewnętrznego uzasadnienia. Jej siła polega na wieloznaczności, ale także na bezwzględności. Człowiek zostaje w tej przestrzeni pomniejszony. Może się wspinać, schodzić, zatrzymywać na poszczególnych poziomach, lecz nie jest w stanie zmienić zasad rządzących konstrukcją. Co więcej, piramida obraca się wokół własnej osi, jakby nawet zmiana perspektywy nie mogła przynieść zmiany sytuacji.
To jeden z najważniejszych obrazów przedstawienia. Nie tyle symbol historii, ile jej mechanizm. Zmieniają się bohaterowie, okoliczności, kolejne pokolenia przejmują role poprzednich, ale ruch pozostaje ten sam. Nie ma początku, który można by jednoznacznie wskazać, ani końca dającego poczucie zamknięcia. Jest tylko powtarzalność. Scenografia okazuje się więc nie tyle miejscem akcji, ile zasadą dramaturgiczną całego spektaklu.
Warto jednak zauważyć pewien paradoks. Monumentalność tej przestrzeni, która ma unaoczniać uwikłanie człowieka w historię, jednocześnie oddala od nas jego indywidualne przeżycia. Aktorzy często giną na tle konstrukcji, stają się elementami większej kompozycji, niemal figurami umieszczonymi na kolejnych stopniach scenicznego monumentu. Oczywiście jest to zabieg świadomy, ale jego konsekwencją bywa osłabienie emocjonalnej bliskości. Patrzymy na ludzkie cierpienie, lecz nie zawsze jesteśmy w stanie wejść w jego intymny wymiar.
Perceval buduje przedstawienie przede wszystkim poprzez słowo. Monologi, wypowiadane często w stanie skrajnego napięcia, stają się podstawowym narzędziem odsłaniania psychiki bohaterów. Towarzyszą im oszczędny ruch, precyzyjnie organizowany gest, bezruch, czasem gwałtowna reakcja ciała. Jest w tym konsekwencja wynikająca z praktyki uważności, którą reżyser stosuje w pracy z aktorami. Ciało nie ma ilustrować słów, lecz przechowywać ich emocjonalny ciężar.
Nie zawsze jednak ta metoda przynosi równie przekonujące rezultaty. Długie wypowiedzi, powracające lamenty i kolejne odsłony rozpaczy zaczynają niekiedy funkcjonować na podobnych rejestrach. To, co początkowo buduje napięcie, z czasem może stać się przewidywalne. Cisza przestaje być przestrzenią oczekiwania, a bezruch nie zawsze kryje w sobie potencjał wydarzenia. Zdarzają się chwile, kiedy przedstawienie zatrzymuje się nie po to, by coś w nas dojrzało, lecz jakby samo nie potrafiło znaleźć następnego impulsu.
Mam również wrażenie, że Perceval zbyt często ufa intensywności emocjonalnej jako wartości samej w sobie. Krzyk, rozpacz, gwałtowne załamanie głosu czy fizyczna konwulsja nie zawsze wynikają z dramaturgicznego rozwoju postaci. Bywają raczej kolejnymi znakami cierpienia, które już wcześniej zostało dostatecznie mocno nazwane. W teatrze tak konsekwentnie ograniczającym środki wyrazu ich nadmiar staje się szczególnie odczuwalny. Paradoksalnie największe napięcie pojawia się nie wtedy, kiedy aktorzy manifestują emocje, lecz kiedy pozwalają im wybrzmieć w niedopowiedzeniu.
Nie oznacza to, że przedstawienie nie ma aktorskich osiągnięć. Przeciwnie, to właśnie aktorki nadają mu najważniejszy wymiar. Danuta Stenka jako Hekuba rozpoczyna spektakl monologiem, który ustanawia ton całej opowieści. Jej bohaterka nie jest wyłącznie królową pokonanego miasta. Jest kimś, kto utracił wszystko, a mimo to zachował potrzebę mówienia. W jej głosie jest godność, ale nie ma pocieszenia. Jest rozpacz, która nie szuka już nawet odpowiedzi. Stenka buduje tę postać z niezwykłą dyscypliną, unikając łatwego patosu, choć sama konstrukcja tekstu i sytuacji scenicznej nie zawsze pozwala jej uwolnić się od monumentalności. Odniosłem jednak wrażenie, że Stenka coraz częściej sięga po podobny repertuar środków ekspresji, który — choć nadal pozostaje sugestywny — zaczyna nosić znamiona rozpoznawalnej maniery. Charakterystyczna modulacja głosu, sposób budowania napięcia i operowania emocjonalną intensywnością sprawiają, że momentami dostrzegam w tej kreacji nie tyle odkrywanie nowych rejestrów postaci, ile powracanie do dobrze znanego aktorskiego idiomu. Nie unieważnia to siły jej obecności na scenie, każe jednak zapytać, czy wyrazistość tej interpretacji nie staje się zarazem jej ograniczeniem.
Inny rodzaj obecności proponuje Aleksandra Justa jako Klitajmestra. Jej postać jest chyba najbardziej dramatycznie złożona. To kobieta, która próbuje odzyskać sprawczość w świecie, w którym odebrano jej prawo do decydowania o najważniejszej sprawie – życiu własnego dziecka. Zabójstwo Agamemnona jest dla niej jednocześnie aktem zemsty, desperacką próbą przywrócenia porządku i przekroczeniem granicy, zza której nie ma powrotu. Justa potrafi pokazać sprzeczności tej postaci bez sprowadzania jej do jednej emocji. Jej Klitajmestra jest gwałtowna, ale nie jednowymiarowa; bezwzględna, a zarazem głęboko zraniona. Szczególnie przekonująco wypada w chwilach, gdy emocja przestaje być demonstracją, a staje się niemal fizycznym ciężarem.
Interesujące jest obsadzenie Roberta Czerwińskiego w podwójnej roli Agamemnona i Orestesa. Nie chodzi tylko o czytelny obraz dziedziczenia przemocy. Ważniejsze wydaje się zatarcie granicy pomiędzy sprawcą i jego następcą. Syn nie musi nawet świadomie naśladować ojca. Wystarczy, że przejmuje jego miejsce w strukturze rodzinnego konfliktu. Czerwiński buduje tę ciągłość oszczędnie, bez psychologicznego podkreślania podobieństw. Właśnie brak zasadniczej różnicy pomiędzy tymi mężczyznami staje się najbardziej niepokojący.
Szczególne miejsce zajmuje Mariusz Bonaszewski jako Chorus. Pozbawienie chóru tradycyjnej funkcji komentowania wydarzeń i odebranie mu artykułowanej mowy to decyzja znacząca. W antycznej tragedii chór(gr. choros, łac. chorus), zespół osób wypowiadających się g... More był przecież nie tylko świadkiem, lecz także głosem zbiorowości, próbą nazwania tego, co przekracza jednostkowe przeżycie. Tutaj pozostaje z niego przede wszystkim obecność fizyczna i dźwiękowa. Chorus uczestniczy w mechanicznym ruchu scenicznej konstrukcji, jakby wykonywał pracę, której sens dawno przestał być dla niego istotny. To interesujący obraz świata pozbawionego wspólnego języka. Szkoda tylko, że potencjał tej postaci nie zostaje w pełni wykorzystany. Jej znaczenie pozostaje bardziej czytelne na poziomie koncepcji niż dramaturgicznego oddziaływania.
Muzyka Karola Nepelskiego i światło Marka Van Denesse dopełniają tę wizję z dużą precyzją. Nie tworzą ilustracyjnego tła, lecz własną przestrzeń napięcia. Dźwięk nie tyle komentuje wydarzenia, ile zdaje się wydobywać z samej konstrukcji scenicznego świata. Światło natomiast nieustannie zmienia sposób postrzegania bohaterów, wydobywa ich z ciemności, rozdziela, czasem niemal całkowicie podporządkowuje architekturze. W tych elementach przedstawienie osiąga wyjątkową spójność.
Najważniejszy problem „Orestei” widzę jednak gdzie indziej: w relacji pomiędzy sceniczną konsekwencją a reakcją widza.
Perceval stworzył przedstawienie, które bardzo dokładnie wie, czym chce być. Nie pozostawia wiele miejsca na przypadek, nie szuka nieoczekiwanych pęknięć, nie dopuszcza do zakłócenia własnego rytmu. Wszystko ma swoje miejsce, czas i znaczenie. W rezultacie otrzymujemy teatr niezwykle zdyscyplinowany, ale chwilami zbyt szczelny. Jego forma nie tyle otwiera przestrzeń dla widza, ile wyznacza mu miejsce obserwatora. Można podziwiać kompozycję, śledzić relacje pomiędzy postaciami, rozpoznawać kolejne znaczenia, ale trudniej poczuć, że wydarzenia rozgrywają się również w nas.
I tu powraca moje wspomnienie spektaklu 3SIOSTRY w reżyserii Percevala. Tam również mieliśmy do czynienia z teatrem redukcji, odrzuceniem obyczajowego konkretu, niezwykle świadomym operowaniem czasem i przestrzenią. Jednak lustra nie były wyłącznie elementem scenograficznym. Stawały się miejscem spotkania różnych porządków: pamięci i teraźniejszości, obecności i nieobecności, bohaterów i widzów. Widz nie pozostawał na zewnątrz przedstawienia. W pewnym sensie zostawał wciągnięty w jego wewnętrzny mechanizm. Odbijał się w nim, rozpoznawał własne przeżycia, a teatralna przestrzeń stawała się miejscem wspólnego przeżywania.
W „Orestei” tego rodzaju bliskości odczuwam znacznie mniej. Jest samotność bohaterów, ich wypowiedzi i scenicznych figur. Jest też konsekwentnie budowany obraz świata, z którego nie ma wyjścia. Być może właśnie o to chodziło reżyserowi. Nie jestem jednak przekonany, czy zamknięcie widza w tej samej perspektywie, w której znajdują się postaci, wystarcza, by powstał spektakl o równie dużej sile oddziaływania.
Nie chodzi przy tym o oczekiwanie katharsis ani o potrzebę dopisania tragedii optymistycznego zakończenia. Brak oczyszczenia może być przecież najbardziej uczciwą odpowiedzią na opowieść o przemocy. Pytanie brzmi raczej, czy teatr, który odmawia widzowi możliwości emocjonalnego i intelektualnego przekroczenia przedstawionego świata, nie rezygnuje jednocześnie z jednej ze swoich najważniejszych właściwości: tworzenia wspólnoty przeżyć.
Finał, w którym piramida nadal się obraca, jest konsekwencją całej inscenizacji. Nie przynosi rozwiązania, nie daje nadziei, nie pozwala uwierzyć, że historia została zamknięta. Ruch trwa, jakby nie potrzebował już ani bohaterów, ani widzów. Jest w tym obraz bardzo sugestywny, ale również nieco zbyt dosłowny w swojej symbolicznej jednoznaczności. Rozumiemy, co oznacza, zanim jeszcze zdąży nas naprawdę poruszyć.
„Oresteja” Percevala pozostaje przedstawieniem poważnym, artystycznie świadomym i w wielu momentach pięknym. Nie sposób odmówić mu konsekwencji ani uznania dla aktorskiej pracy. Nie wszystkie jego rozwiązania przekonują jednak w równym stopniu. Monumentalność nie zawsze prowadzi do głębi, powściągliwość nie zawsze oznacza intensywność, a nagromadzenie emocji nie musi jeszcze oznaczać ich przemiany w teatralne przeżycie.
Wychodząc z Teatru Narodowego, myślałem nie tyle o tym, że człowiek nie potrafi uwolnić się od przemocy, ile o tym, jak trudno czasem uwolnić teatr od własnej, nawet najbardziej konsekwentnej koncepcji. Perceval stworzył świat, w którym wszystko podporządkowane jest rytmowi nieuchronnej katastrofy. Zabrakło mi jednak momentu, w którym ten precyzyjnie skonstruowany obraz przestaje być tylko przedmiotem obserwacji i zaczyna naprawdę oddychać w widzu.
Może właśnie dlatego „Oresteja” pozostawiła we mnie więcej podziwu dla teatralnej konstrukcji niż emocjonalnego poruszenia. A przecież w teatrze Luka Percevala zdarzało się już, że z najprostszych środków powstawała przestrzeń niezwykle głębokiego spotkania z drugim człowiekiem. Tym razem spotkałem przede wszystkim jego samotność.
[Fot. Archiwum Artystyczne Teatru Narodowego]
PS: O „Orestei Luka Precevala czytaj także w Yoricku nr 139: Tomasz Miłkowski, „Zbrodnia założycielska Europy” (https://www.aict.art.pl/2026/10/29/zbrodnia-zalozycielska-europy/)
