Dlaczego pozwalamy siebie oszukiwać wiedząc, że „prorocy” kłamią? Czemu stworzyliśmy obraz kobiet podległych wymagających „naprawy”? Czy ziszczenie marzeń o „nieśmiertelności” dzięki „przeszczepom gruczołów” oznacza chęć sposiadania tajemnicy istnienia? – Andrzej Piątek pisze o sztuce „Wahazar” Stanisława I. Witkiewicza, w opracowaniu i reżyserii Andrzeja St. Dziuka, w Teatrze Witkacego w Zakopanem
Witkacy w sztuce „Gyubal Wahazar, czyli na przełęczach bezsensu” mówi o świecie, któremu „prorocy” obiecują „porządek”, a ludziom „zbawienie”, w zamian za ślepe posłuszeństwo.
Adaptując Witkacego, Dziuk nieco przesuwa akcenty, tak by dotykały bardziej boleśnie naszej współczesności. Wie, że Witkacy nie potrzebuje być dosłownym.
To, że na początku niełatwo odnaleźć tu sens, wydaje się być celowym doświadczeniem witkacowskim, które Dziuk akcentuje dyskretnie i przekornie. Pauzy wiele znaczą, doskonale też wyczuwalne są momenty, kiedy groteska ustępuje ciszy, a krzyk, szeptowi.
Przestrzeń sceniczna tonie w mroku. Jesteśmy w świątyni, laboratorium, upiornym cyrku. Postać, która przemieszcza się w białej, futurystycznej uprzęży z kolczastą koroną, inna na elektrycznej hulajnodze w wojskowym mundurze i pelerynie, złota konstrukcja z toaletą i ciałem – to pomieszanie sacrum z kiczem, współczesnych technologii z codzienną bylejakością.
Scenografia Katarzyny Gabrat – Szymańskiej, nie ilustruje wprost tekstu Witkacego: kiedy Wahazar mówi o nowym świecie, my ten świat już widzimy plastycznie: błyszczący, groźny, komiczny. A kiedy głosi hasła o „naprawianiu” kobiet, przestrzeń zamienia się w klatkę i ołtarz.
Plastyka opanowuje zmysły, zanim dotrą słowa.
Kostiumy Mai Chyc-Myrmuły, Jolanty Solskiej i Bartosza Jakuba Kamińskiego – Lingo mocno korespondują z tym, co pisał Witkacy o człowieku, który staje się kukłą: szaty proroka, wojskowe mundury, peleryny, gorsety, kolczaste korony, maski, skóry i suknie – dla ciał są więzieniem.
Kostiumy kobiet mówią, że to ofiary „systemu”. Mężczyźni ubiorami zamieniają się w „systemowych” gwardzistów, kapłanów, lekarzy i klownów.
Kostiumy, to skóra, którą „system” nakłada na nas i zdejmuje – plastycznie w wyrazistych kontrastach bieli i czerni, miękkiej tkaniny i metalu, nagości i ozdobności – świadczącej, że noszący taki „strój” uważa, że są kimś więcej, niż jest.
Muzyka Macieja Gruchacza przypomina pijane dźwięki dyskoteki. Czasem zagłusza słowa, co pewnie jest też celowe: w świecie Wahazara słowa przestają mieć znaczenie, zostaje rytm i hipnotyczny trans.
Ciało mówi tu więcej niż tekst, w zamyśle choreografów – Emilii Nagórki i Andrzeja Bieniasa – taniec nie jest ozdobą, lecz wypowiedzią „słowną”.
Kiedy ludzie podlegli władzy Wahazara nie mogą już z sobą rozmawiać – zaczynają tańczyć i pełzać.
Chór(gr. choros, łac. chorus), zespół osób wypowiadających się g... More dziewic porusza się jak mechanizm. Gwardia Wahazara niczym maszyna. Niekiedy ciała indywidualnie wyrywają się spod tego „systemu” by znów popaść w jarzmo.
Projekcje Anny i Grzegorza Bilińskich, Mariusza Czarneckiego, Piotra Rusnaka i Marcina Szyndlera oraz reżyseria świateł Piotra Rusnaka – obrazy wyświetlane na scenie, to mogą być myśli Wahazara koszmarne, hipnotycznie podkreślone światłem stroboskopowym: Wahazar – „systemowy” oprawca, jawi się jako bóstwo.
Andrzej Bienias – Gyubal Wahazar, jest przerażający i żałosny. To „prorok”, który do końca nie wierzy w to, co mówi, lecz odkrył, że ludzie chcą w to wierzyć – taki Wahazar, to symbol władzy, który zniewala nas po cichu i jako jeden z nas – któremu pozwoliliśmy stać się potworem.
Emilia Nagórka – Świntusia Macabrescu, kobiecy bunt przeciw zniewoleniu przejmująco wyraża histerycznym, wolnościowym, erotycznym i prowokacyjnym tańcem, głucha na pomruki „systemu”, który próbuje to wyciszyć.
Marcelina Rusnak – Donna Scabrosa Macabrescu, strażniczka – i jedna z ofiar „systemu”: zimna, okrutna, zalękniona, nauczyła się sztuki przetrwania w męskim świecie płacąc wolnością i uwierzyła w „system”, bo czuje się w nim bezpiecznie.
Katarzyna Pietrzyk – Donna Lubrica Terramon, wnosi zmysłowość podszytą niepokojem i groteskowo wykorzystuje zdominowany przez mężczyzn „system” by odnieść dla siebie niewielką korzyść.
Kamil Joński – Przyjemniaczek, postać niby zabawna, to ktoś, kto świetnie rozumie mechanizmy „systemu” i wykorzystuje jak tylko można – człowiek, który w każdym reżimie znajdzie dla siebie ciepłe miejsce.
Piotr Łakomik – Dr Józef Rypmann, lekarz, który stał się emanującym spokojem posłusznym narzędziem „systemu”, zdolnym uzasadnić zbrodnię – złowrogi w swej rzeczowości i racjonalizmie.
Krzysztof Najbor – Ojciec Unguenty, to dopracowana w najdrobniejszych szczegółach na granicy komizmu i rozpaczy postać zużytego kapłana, który chciał być duchowym przewodnikiem, a stał się urzędnikiem kościoła – modli się, błogosławi, ale nie wierzy, w co każe wierzyć innym.
Adrianna Jerzmanowska – Morbidetto, spojrzeniem, drobnym gestem, ruchem zdaje się przypominać, że nawet w totalitarnym „systemie” jest miejsce na odmowę – to cicha obecność, której nie można całkiem ujarzmić.
Krzysztof Wnuk – Gnumben, opoka świata Wahazara – człowiek, który przestał być człowiekiem: odczłowieczony pokazuje wymownie, co się dzieje z ludźmi, którzy są zdolni przehandlować wolność za przynależność do „systemu”.
Dominik Piejko – Poeta/Pieśniarz, śpiewa, kiedy inni posłusznie maszerują – artysta, żyjący z łaski tyrana ma coś z trubadura i błazna, który musi być wiernym sługą Wahazara – tyrana i „proroka”.
Dorota Ficoń – Chór dziewic/Dziewczyna I z Joanną Banasik – Chórem dziewic/Dziewczyną II dają groteskowy popis kwintesencji „młodości” naiwnej i posłusznej.
Krzysztof Łakomik – Chór starców i Marek Wrona – Robotnik/Chór starców: skrywanej pamięci o lepszym świecie przed Wahazarem i zmęczenia światem Wahazara.
Gaja Gajewska – Baba, zabawnie wprowadza głos góralki – „prostej kobiety”, z cicha komentującej rzeczywistość.
Dzisiejszy „prorok” nie ma brody i powłóczystych szat. Chodzi w markowym garniturze i mówi z przymilnym uśmiechem, że najdoskonalej nadaje się na rzecznika ludzkości. My choć widzimy, że kłamie, pod ciężarem codziennego zamyślenia mu wierzymy.
„Prorok” w sutannie próbuje „naprawiać” kobiety: ciała, seksualność i macierzyństwo.
Inny żąda byśmy oddali wolność za rzekome bezpieczeństwo i straszy światem, który ma być mierzalny, choć na istotne pytania nie daje odpowiedzi.
Ten witkacowsko kunsztowny spektakl o dyktaturze, manipulacji ludźmi i groźbie utraty wolności zostawia myśl niepokojącą: czy groźniejszy jest chcący nas uwieść „prorok”, czy sama nasza gotowość by za nim pójść?
Umożliwia też zobaczenie w lusterku własnej skłonności do bycia marionetką. Co być może sprawi, że zaczniemy siebie odzyskiwać. I to jest to światełko w tunelu przed rozpędzonym pociągiem.
Andrzej Piątek
N/z Andrzej Bienias – Wahazar.
Fot. Wit Hadło
