Z Anną Augustynowicz przed premierą Tartuffe’a we wrocławskim Teatrze Polskim rozmawia Bartosz Cwaliński
Bartosz Cwaliński
Nasz teatr się nie zatrzymuje, równocześnie trwają próby do kilku produkcji, jest Mickiewicz, klasyk polski, ale jest też klasyk francuski, światowy. Molier, jednym słowem. Dwoma słowami, “Tartuffe” Moliera, a używając większej ilości słów: jedna z największych komedii swojej epoki, powieść o wszystkich tych hochsztaplerach, którzy mówią nam jak żyć, w imię racji wyższych. Czemu to jest dobry czas, żeby przypomnieć sobie Tartuffe’a, jak ten tekst koresponduje ze współczesnością? O to zapytam właśnie Panią Ania Augustynowicz, która będzie odpowiedzialna za reżyserię tego przedstawienia w naszym teatrze.
Anna Augustynowicz
Teksty uniwersalne mają to do siebie, że każdy czas daje dla nich inne rozwiązanie. W zależności od tego w jakim “tu i teraz” sięgamy po tekst, to albo ten tekst z tobą rozmawia, albo nie obchodzi cię za bardzo. Przedmiotem naszego badania jest poziom kłamstwa. A co za tym idzie, poziom gry. Od dziecka właściwie wszyscy uczymy się grać. Pierwszymi nauczycielami aktorstwa są nasi rodzice. Najpierw kłamiemy z grzeczności, żeby komuś nie zrobić przykrości, a potem wchodzi nam to w krew. Kłamiemy wszyscy, pewnie inaczej nie moglibyśmy żyć, bo bylibyśmy trochę jak rana otwarta, w którą każdy może nasypać soli. Ten sposób asekuracji przed innym jest właśnie tym, co określamy teatrem.
A dzisiaj przyszedł taki czas, ponieważ wszystko jest jawne, kamery są wszędzie, mikrofony są wszędzie, że właściwie sztuka teatru w moim rozumieniu służy do odkłamywania człowieka w Teatrze Życia Codziennego. Dzisiaj nie przychodzimy do teatru po iluzję.
Molière, chociaż to jest XVII wiek, chociaż to jest Francja, proponuje bardzo nowoczesną komedię. Komedię, która jest komedią serio. Komedią o nas, gdzie obłuda, manipulacja w imię wyższych wartości demaskuje pewną fasadowość rodziny. Ale tu jest rzecz jeszcze ciekawsza i odkrywamy to, że przyglądając się finałowi tego dramatu(gr. drama), rodzaj literacki (obok epiki i liryki), obejmuj... More, wchodzimy właściwie w kryminał. Pewną tajemnicą są powiązania pomiędzy Tartuffe’em, Oficerem, Orgonem, nawet powiedziałabym Elmirą i Kleantem. My dla siebie szykujemy pewną siatkę gry, kto z kim przeciwko komu i zaczynamy rozpoznawać społeczność dość zanarchizowaną.
To jest bardzo zabawne, że to się nie zmienia. Zmienia się obyczaj, zmienia się umeblowanie mieszczańskiego salonu albo quasi mieszczańskiego, dziś to różnie nazywamy, czasami niezbyt ładnie, natomiast natura ludzka pozostaje niezmienna. I możemy w ten sposób przejrzeć się w świetnie dramaturgicznie napisanym utworze. Jeszcze w tekście znakomicie przetłumaczonym przez Jerzego Radziwiłowicza, który słyszy człowieka, jego ekspresję i podarował nam piękny współczesny przekład do działania.
Powiedziałaś chwilę temu o tym, że widz z zasady teraz nie przychodzi do teatru po iluzję. I też o tym, że rzeczywiście otacza nas ciągła cała dokumentacja wszystkiego, wszechobecne kamery, w każdym telefonie.
Nawet w okularach.
Właśnie. Więc wydawało się, że kłamać będzie trudniej. A teraz przeszliśmy w drugą stronę, kiedy wszystko może być też sfingowane. Przez to, że AI nagle potrafi podrobić prawie doskonale każdy element rzeczywistości. To staje się bardzo ciekawym zderzeniem między wszechobecną dokumentacją i jej brakiem wiarygodności, też samym kłamstwem. Jak oszukuje ten Tartuffe z twojego przedstawienia, jak kłamie?
Nie chcę tutaj zdradzać sekretów, nad którymi pracujemy, bo to wszystko może się jeszcze okazać. Jesteśmy po dwóch tygodniach prób, więc ten tekst nam się zaczyna dopiero otwierać, ale czym bardziej nam się otwiera, tym odkrywamy bardziej przerażające prawdy o nas samych i bazą, czy tłem, oczywiście są pieniądze. To jest XVII wiek, rewolucja francuska za sto parę lat ma miejsce, ale można powiedzieć, że Molierowi udaje się rozsadzać ten skłamany, obłudny świat, gdzieś od środka.
Nie zaryzykowałabym tezy, że od Moliera się zaczęła rewolucja, ale to jest bardzo fajnie mieć w społeczności kogoś takiego, kto mówi nam prawdę o nas samych. I myślę, że to też nie przypadkiem król w pewien sposób utrzymywał takiego dramatopisarza u dworu, ponieważ właściwie najcenniejsze są te relacje, gdzie druga strona nie schlebia nam, tylko mówi nam prawdę o nas samych, które bardzo często jest bolesna.
To oczywiście jest komedia i wszyscy jesteśmy uczestnikami tej komedii. To jest taki rodzaj poczucia humoru, który bierze się ze świadomości grania i z grania serio. Jesteśmy społeczeństwem po rewolucyjnym, a w momencie, kiedy podczas rewolucji francuskiej ścięto głowy królom i przestano wierzyć, że władza pochodzi od Boga, wylała się czarna masa, z której jesteśmy my. I ta czarna masa pokolorowiała, a w związku z tym, każdy ma swoją interpretację prawdy o człowieku, o świecie, o rzeczywistości. Tymi interpretacjami możemy się wymieniać. Możemy z sobą walczyć, która interpretacja jest lepsza.
Sądzę, że w tym domu, który spotykamy u Moliera, właściwie każdy z bohaterów ma taką swoją interpretację w rzeczywistości. Orgon jest rozmiłowany w Tartuffie i traktuje go jako nauczyciela duchowego, dlatego że świat, który widzi w swoim domu, czyli jego dzieci, jego młoda żona, wydaje mu się rozpasany. Ma nadzieję, że Tartuffe przywróci jego dom do jakiegoś porządku.
Tylko, że ten porządek, który proponuje Tartuffe, jest wprowadzeniem do domu pewnego rodzaju dyscypliny. Tartuffe ten rygor popiera swoją wiarą, swoją sublimacją duchową. Jednocześnie rwąc pod bokiem żonę Orgonowi i okazuje się kimś zupełnie innym, kiedy przychodzi do wyrzucenia Orgona, z jego rodziną, z jego mieszkania.
Z racji tego, że robimy to przedstawienie w przestrzeni kameralnej, naszym odkryciem jest też pomnniejszenie obsady o Pana Zgodę, albo jak w przekładzie Radziwiłowicza – Pana Godzica, który nie jest w dzisiejszym świecie potrzebny. Nasz świat nie potrzebuje już pośredników przekazujących informacje. Są nim zawsze media Nie chcę zdradzać, jak dramaturgicznie rozwiązujemy finał, ale Tartuffe jest właśnie tym, który powoduje wyrzucenie Orgona i jego rodziny z jego mieszkania.
To, co mnie zainteresowało, to granie komedii serio. Teraz chciałbym jeszcze rozwinąć ten termin. Mówiąc wprost – czy to będzie śmieszne? Widz często zadaje sobie to pytanie, idąc do teatru. Czy śmieszne to, czy smutne, czy o co w tym chodzi?
Mam nadzieję, że będzie śmieszne. Natomiast są bardzo różne poziomy poczucia humoru, więc…
To oczywiście takie też pytanie półserio z mojej strony, nie chodzi mi o to, że ten humor mógł się zestarzeć. Ale czy to nie jest trochę upiorne teraz? Fundamentalizmy do nas wracają, czy tak naprawdę ten właśnie fanatyk religijny, który zaczął opanowywać serca jakichś Bogu ducha winnych ludzi, to jest coś, czego możemy się realnie znowu zacząć obawiać? Notowania Korony Polskiej rosną.
Oczywiście to jest fanatyk religijny, ale już abstrahując od Korony, to jest nacjonalista i to niezależnie od kraju, w którym to się dzieje. Wydaje mi się, że wzmożenie jest wszędzie na świecie. I w dużej części widzimy ludzi, którzy mają na ustach wiarę i uważają się za religijnych, a są świetnymi manipulantami. Oni stają się groźni dla społeczeństwa jako całości, bo religia zaprzęgnięta w politykę, staje się ideologią, z którą już mieliśmy do czynienia. Więc zaczyna to pobrzmiewać latami dwudziestymi, latami trzydziestymi. Czasem długo już przecież po Molierze, ale jednak czasem, który doprowadził w konsekwencji do totalitaryzmów, które spowodowały, że wszystko się przekręciło, że właściwie od fabryk śmierci świat zupełnie nie wrócił na tory porządku, pomimo usilnych starań wielu pokoleń. To gdzieś odradza się ciągle jak hydra i to znaczy, że to jest w naturze człowieka.
Nie będziemy aż tak też zasmucać widzów, jednak to komedia.
To jest komedia, która dotyczy niezwykle ważnych spraw. My nie zdajemy sobie sprawy nawet ile w rodzinach jest terroryzmu. I to zarówno ze strony patriarchatu, jak i matriarchatu. To jest zjawisko, które jest ludzkie, niezależnie od płci właściwie.
Komedią czasem łatwiej powiedzieć coś przerażającego, niż dramatem(gr. drama), rodzaj literacki (obok epiki i liryki), obejmuj... More. Ale chciałem na chwilę odejść od naszego spektaklu. Nie dokonałem szerokiego przedstawienia ciebie na początku rozmowy. Nazwisko Anna Augustynowicz jest bardzo znane w środowisku, nie chciałem nadawać temu wielkiej wagi na początku, żeby widza nie przytłaczać, że będzie oto rozmowa z wielką reżyserką. Czego się nie da zaprzeczyć, oczywiście.
A wiesz, to jest tak, że każdemu można dokleić gębę, ale reżyser jest taki, jak jest jego ostatnie przedstawienie i na ile zdołam podać dalej sens zapisany przez Moliera, a przetłumaczony przez Radziwiłowicza, no to takim jestem reżyserem. W związku z tym nie jestem metką, którą można przykleić na produkcie.
Ale właśnie chciałem ci tą metkę na chwilę nadać, powiedzieć troszkę o tobie, bo to jednak są dziesiątki spektakli w ostatnich latach. Byłaś dyrektorką Teatru Współczesnego w Szczecinie, otrzymałaś największe nagrody teatralne, Paszport Polityki, nagrodę im. Konrada Swinarskiego, było tego bardzo dużo i chciałem spytać o twoją perspektywę na teraz. Co jest, z tym całym bagażem doświadczeń, teraz dla ciebie najbardziej interesujące w teatrze, w pracy z aktorem, w kontakcie z widzem?
Wiesz, tak właściwie, to co mogę robić w teatrze, to rozmawiać z aktorami, czytać tekst i próbować słyszeć, co z tego wszystkiego wynika. Jestem słuchowcem i to moje słyszenie drugiego człowieka polega na tym, że można kostium urodę, tę zewnętrzną, aktorowi dorobić, natomiast nie można mu dorobić brzmienia jego duszy.
W związku z tym to, jak słyszę drugiego człowieka, daje mi przepustkę do niego. Traktuję to trochę tak jak, wyobrażam sobie, dyrygent traktuje nuty. Aktorzy uczą się pewnego zapisu, który pracuje w nich, że tam w tych wyrazach, w tej odrobinie farby na białym papierze, zapisane są ludzkie emocje, zapisana jest psychologia postaci, ale odkrywamy ją w trakcie. Nie nazywamy postaci od zewnątrz, tylko szukamy jej poprzez zapis tej właśnie melodii, którą grają się poszczególne charaktery. Oczywiście aktorzy mają jeszcze swoje techniki, swoje sposoby i mnie nic do tego, jak ten tekst uruchamiają w sobie, ale chodzi o to, żeby podczas prób udało się zbadać, czy nawet wykryć, ruch w tym tekście. Ten ruch, który daje napęd całej ekspresji aktora. Bo przecież tekst i to, co aktor(łac. actor), osoba grająca jakąś rolę w teatrze lub filmie;... More mówi, to jest tylko narzędzie i słowa napisane, wypowiadane w taki czy inny sposób, najczęściej kłamią.
Pracuję z nową grupą i jestem pewna, że gdybym dostała zaproszenie za miesiąc zrobić Świętoszka Moliera z inną grupą ludzi, to byłoby to zupełnie inne przedstawienie. Także to, co się staje pomiędzy ludźmi, to jest właściwie też pretekst do zbudowania całej przestrzeni fizycznie istniejącej na scenie, za którą odpowiada Marek Braun i Wojtek Kapela, za kostiumy Wanda Kowalska. Natomiast też mam ten luksus i zaufanie dyrektora teatru, że nie muszę robić tak zwanej produkcji, tylko mogę badać tę materię zapisaną w tekście przy pomocy żywych ludzi i jakby swój tekst, nasz tekst, bo to już nie jest tylko mój tekst, nie powstałaby, gdyby nie przeczytać go przez żywych aktorów, takich, a nie innych.
Pięknie mówisz o reżyserowaniu, jak o symfonii. Czy jesteś w stanie stwierdzić, czy twój słuch na przestrzeń lat się zmienił, czy niektóre dźwięki przestały cię interesować, albo właśnie wyostrzył się na niektóre?
Mnie nie interesują pojedyncze dźwięki, tylko wibracje, które są w ludziach.
Właśnie chodziło mi o struny duszy, których dźwięk chciałabyś usłyszeć.
Ja nawet duszy, nie nazywam duszą, tylko nazywam pewnego rodzaju aktorem w człowieku, czyli jest to dla mnie pewien potencjał mimetyczny. Przyjęcie roli to jest tak, że aktor, któremu to proponuje, zgadza się na użyczenie swojego instrumentu cudzej duszy. I to tak trochę jest, dlatego też aktorów nie chowali na cmentarzach, tylko poza murami. Zresztą samego Moliera tak pochowano poza murami miasta.
Nie kończmy w ten sposób, błagam, że Molier leży gdzieś pod jakimś murem.
Myślę, że w tej chwili leży na cmentarzu Pere Lachaise, ponieważ szczątki po czasie, kiedy wszedł do klasyki literatury, zostały uhonorowane w odpowiedni sposób.
Dajmy mu żyć w takim razie. Dajmy mu żyć wiecznie.
On jest, mam wrażenie, żywy. Zobaczymy na ile te jego wibracje przeniosą się w czasie i co nam z tego wyjdzie
W takim razie czekamy, jak tobie Aniu uda się ożywić wibracje Moliera wraz z naszym zespołem Teatru Polskiego we Wrocławiu. Ja dziękuję Ci za rozmowę.
Dziękuję bardzo.
[Na zdj..: Anna Augustynowicz, Copyright © by Krzysztof Bieliński/ Archiwum Teatru Współczesnego w Szczecinie]
