„Il ritorno d’Ulisse in patria” Claudia Monteverdiego w reżyserii Roberta Bondary w Polskiej Operze Królewskiej. Pisze Wiesław Kowalski.
Wielkie mity mają tę właściwość, że nie starzeją się razem z epokami, w których powstały. Zmieniają natomiast znaczenia, kiedy opowiadamy je na nowo. Historia Ulissesa, który po dwudziestu latach wojny i tułaczki dociera wreszcie do Itaki, mogłaby być opowieścią o zwycięstwie, odzyskaniu władzy i spełnieniu marzenia o powrocie. W inscenizacji Roberta Bondary nie jest jednak najważniejsze to, że bohater dociera do celu. Istotniejsze okazuje się pytanie, co właściwie oznacza powrót i czy człowiek, który przeszedł przez doświadczenia graniczne, potrafi jeszcze odnaleźć swoje miejsce w świecie, który kiedyś opuścił.
To właśnie stanowi najciekawszy wymiar warszawskiego Powrotu Ulissesa do ojczyzny. Bondara nie traktuje homeryckiej historii jako efektownego mitu o niezwyciężonym herosie. Interesuje go człowiek, który musi zmierzyć się z konsekwencjami własnej przeszłości. Wojna, nieobecność, samotność i upływ czasu nie są tu jedynie okolicznościami fabularnymi. Stają się siłami, które ingerują w ludzką tożsamość i zmieniają sposób przeżywania najbliższych relacji. W tym sensie Itaka nie jest po prostu odzyskaną ojczyzną. Jest miejscem konfrontacji z tym wszystkim, co wydarzyło się podczas nieobecności Ulissesa. I z tym, czego już nie da się przywrócić.
Ulisses – człowiek, który przeżył własną legendę
Najbardziej interesujące w odczytaniu Bondary jest odejście od tradycyjnego wyobrażenia Ulissesa jako bohatera, którego wielkość potwierdza zwycięski powrót. Karol Kozłowski buduje postać znacznie bardziej złożoną. Jego Ulisses nie jest pomnikowym wojownikiem, który po pokonaniu przeciwności losu może bez przeszkód ponownie objąć należne mu miejsce. To człowiek obciążony doświadczeniem, którego nie sposób zamknąć w przeszłości. Dwadzieścia lat nieobecności to przecież nie tylko czas rozłąki z rodziną. To również okres, w którym bohater musiał wielokrotnie przekraczać własne granice, podejmować decyzje, walczyć o przetrwanie i konfrontować się z nieprzewidywalnością świata. Wrócił zwycięsko, ale czy rzeczywiście zwyciężył? Czy potrafi jeszcze być mężem, ojcem i władcą, czy też role te należą do człowieka, którego już w sobie nie odnajduje?
Właśnie tutaj pojawia się zasadniczy paradoks przedstawienia. Ulisses potrafił sprostać wyzwaniom świata zewnętrznego, lecz najtrudniejsza próba czeka go we własnym domu. Spotkanie z bliskimi wymaga od niego czegoś innego niż odwagi i sprytu. Wymaga cierpliwości, otwartości i gotowości na to, że nie wszystko zostanie mu przywrócone. Kozłowski przekonująco odnajduje w tej postaci zarówno siłę, jak i kruchość. Jego bohater nie jest jednowymiarowym herosem. Jest człowiekiem, w którym heroizm sąsiaduje ze zmęczeniem, a pragnienie odzyskania dawnego życia z niepewnością, czy takie życie w ogóle jeszcze istnieje.
Drugi Ulisses – własny cień bohatera
Ten obraz zostaje dodatkowo skomplikowany przez obecność drugiego, niemego Ulissesa, w którego rolę wciela się Karol Urbański. Najpierw widzimy go leżącego na łóżku, później poruszającego się na wózku. Nie jest to postać, którą można potraktować jako zwykłe uzupełnienie głównej obsady. Jej obecność każe spojrzeć na bohatera z innej perspektywy i otwiera interesującą przestrzeń interpretacji. Kim jest ten drugi Ulisses? Można odczytać go jako obraz starości, cielesnej kruchości i przyszłości, która czeka człowieka niezależnie od jego dokonań. Może być także materializacją pamięci, ciężarem przeżytych lat, doświadczeń i strat, które powracający bohater niesie ze sobą. Wreszcie — jako jego sobowtór, drugie „ja”, które pozwala zobaczyć rozdarcie między człowiekiem, którym był, a tym, którym się stał.
Szczególnie znaczące jest to, że postać Urbańskiego pozostaje niema. Nie musi niczego wyjaśniać ani komentować słowami. Jego ciało i sama obecność na scenie stają się osobnym znakiem, wizualnym dopełnieniem historii śpiewającego Ulissesa. Ta postać wnosi do spektaklu wymiar, którego nie da się sprowadzić do fabularnego przebiegu wydarzeń: przypomina, że za legendą herosa kryje się człowiek podlegający czasowi, przemijaniu i ograniczeniom własnego ciała.
Penelopa – miłość, która musi nauczyć się rozpoznawać
Jedną z najmocniejszych kreacji przedstawienia jest Penelopa w interpretacji Anety Łukaszewicz. To postać, której dramat(gr. drama), rodzaj literacki (obok epiki i liryki), obejmuj... More nie kończy się wraz z powrotem męża. Przeciwnie, właśnie wtedy osiąga szczególną intensywność. Przez lata królowa musiała żyć w rzeczywistości zawieszonej między nadzieją a rezygnacją. Jej wierność nie oznaczała przecież bezczynności. Była nieustannym wysiłkiem zachowania własnej niezależności, godności i porządku świata, który bez obecności Ulissesa stopniowo rozpadał się pod naciskiem zalotników. Penelopa nie miała przywileju zatrzymania czasu. Musiała żyć dalej, podejmować decyzje i mierzyć się z samotnością, której nikt nie mógł za nią unieść. Dlatego tak ważny jest moment, kiedy ukochany wreszcie powraca. Można by oczekiwać natychmiastowego rozpoznania i bezwarunkowej radości. Tymczasem pojawia się nieufność. I właśnie ona nadaje tej scenie niezwykłą prawdę psychologiczną.
Czy można bez wahania przyjąć człowieka, który przez dwadzieścia lat istniał przede wszystkim jako wspomnienie? Czy miłość przechowuje niezmienny obraz drugiej osoby? A może z biegiem czasu zaczynamy kochać również własne wyobrażenie o kimś, kogo nie ma?
W tej roli nie oglądamy wyłącznie symbolu małżeńskiej wierności. Widzimy kobietę, która ma prawo do własnych wątpliwości, a jej ostrożność jest równie ważna jak tęsknota. Szczególnie przekonujące jest to, że emocjonalna prawda Penelopy nie zostaje podporządkowana potrzebie szybkiego, konwencjonalnego pojednania. Królowa musi sama zdecydować, czy i na jakich warunkach może ponownie otworzyć się na człowieka, którego powrót przez lata był jej największym pragnieniem. To jedna z tych kreacji, które nadają całemu spektaklowi szczególną temperaturę emocjonalną.
Telemach – ojciec, którego trzeba dopiero poznać
Równie istotny jest Telemach w wykonaniu Kacpra Szelążka. W cieniu wielkiej historii ojca łatwo potraktować go jako postać drugoplanową, służącą przede wszystkim potwierdzeniu ciągłości rodu i odzyskaniu rodzinnego porządku. Tymczasem jego sytuacja jest znacznie bardziej skomplikowana. Telemach dorastał bez ojca. Nie zna go z codzienności, z rozmów, wspólnych doświadczeń ani z tych drobnych sytuacji, z których powstaje rzeczywista więź między rodzicem a dzieckiem. Ulisses był dla niego przede wszystkim nieobecnością, postacią z przeszłości i przedmiotem rodzinnej pamięci. Teraz nagle staje przed nim żywy człowiek. To spotkanie dwóch odrębnych historii. Ojciec wraca do syna, ale syn nie wraca do ojca, ponieważ nigdy nie miał okazji go naprawdę poznać. W ich relacji tkwi coś szczególnie przejmującego: możliwość odzyskania więzi, której właściwie nie zdążono zbudować.
Telemach nie jest więc tylko młodym następcą, który odzyskuje należne mu miejsce u boku ojca. Jest człowiekiem, który musi skonfrontować własne wyobrażenie o rodzicielstwie z rzeczywistością. Ta perspektywa pozwala zobaczyć w micie doświadczenie dobrze znane współczesnemu światu: powroty, które nie cofają utraconych lat, i relacje wymagające odbudowania od podstaw.
Minerwa – między porządkiem boskim a ludzkim doświadczeniem
Ważną rolę odgrywa Minerwa Marty Brzezińskiej-Szmaj. Nie jest jedynie wygodnym rozwiązaniem dramaturgicznym, dzięki któremu opowieść może zmierzać ku szczęśliwemu finałowi. Jej obecność wprowadza do przedstawienia inny wymiar rzeczywistości – perspektywę, która wykracza poza ograniczenia ludzkiego doświadczenia. Minerwa potrafi dostrzec więcej, przewidzieć konsekwencje wydarzeń i wpływać na ich bieg. Nie oznacza to jednak, że może unieważnić wszystko, co wydarzyło się przez dwadzieścia lat. Boska interwencja nie przywróci utraconego dzieciństwa Telemacha, nie odda Penelopie lat samotności ani nie usunie z pamięci Ulissesa jego wojennych doświadczeń. W tym tkwi interesujący paradoks jej obecności. Bogini może pomóc ludziom odnaleźć drogę do siebie, ale nie może wykonać za nich najważniejszej pracy: ponownego zbudowania bliskości.
Monteverdi – teatr ukryty w muzyce słowa
Nie sposób mówić o tym spektaklu bez zwrócenia uwagi na muzyczną dramaturgię Monteverdiego. Il ritorno d’Ulisse in patria to dzieło, w którym szczególne znaczenie ma słowo, jego rytm, intonacja i emocjonalny ciężar. Rozbudowane partie recytatywne wymagają od wykonawców nie tylko sprawności wokalnej, lecz przede wszystkim wyjątkowej świadomości teatralnej. Monteverdi potrafi zamknąć w pozornie prostej frazie cały skomplikowany proces psychologiczny. Bohaterowie nie muszą wygłaszać wielkich deklaracji, abyśmy rozumieli ich rozterki. Wystarczy sposób prowadzenia zdania, zawahanie, zmiana napięcia, emocjonalne przesunięcie akcentu. Muzyka nie tyle opisuje uczucia, ile pozwala obserwować ich narodziny. To opera wymagająca od śpiewaków szczególnego rodzaju obecności. Nie wystarczy pięknie zaśpiewać zapisanej partii. Trzeba jeszcze sprawić, by każde słowo było działaniem, każda fraza kolejnym etapem myślenia postaci, a muzyczny przebieg pozostawał organicznie związany z sytuacją sceniczną.
Za muzyczną stronę przedstawienia odpowiada Krzysztof Garstka. Istotne jest tu zachowanie równowagi pomiędzy autonomią muzyki a teatralnym charakterem dzieła. Monteverdi nie potrzebuje monumentalności, aby poruszać. Jego siła tkwi w precyzji emocjonalnej i w niezwykłej umiejętności wydobywania z ludzkiego głosu całej niejednoznaczności przeżyć.
Warto podkreślić, że barokowa forma nie staje się w tym przedstawieniu przeszkodą w odbiorze współczesnego dramatu(gr. drama), rodzaj literacki (obok epiki i liryki), obejmuj... More. Przeciwnie, pozwala mu wybrzmieć z wyjątkową intensywnością.
Bondara i Nolan – dwie perspektywy na mit
Przy tej realizacji nasuwa się skojarzenie z Christopherem Nolanem i jego zainteresowaniem wielkimi narracjami, czasem oraz granicami ludzkiej tożsamości. Nie chodzi oczywiście o bezpośrednie podobieństwo estetyczne ani o próbę porównywania dwóch odmiennych języków artystycznych. Ciekawsze wydaje mi się zestawienie sposobów patrzenia na bohatera.
Nolan często buduje opowieść poprzez konfrontację człowieka z rzeczywistością większą od niego samego – z historią, czasem, pamięcią czy porządkiem świata, którego nie potrafi w pełni zrozumieć. Bondara w swojej inscenizacji wykonuje ruch bardziej intymny. Zamiast skupiać się na niezwykłości przygód Ulissesa, kieruje uwagę ku ich następstwom.
Wielka podróż zostaje w pewnym sensie zamknięta, ale jej psychologiczne konsekwencje dopiero zaczynają być widoczne. Bohater dotarł do ojczyzny, jednak najważniejsza próba nie ma już charakteru geograficznego. Rozgrywa się pomiędzy ludźmi, którzy muszą na nowo ustalić, kim dla siebie są. To spojrzenie wydaje mi się szczególnie aktualne. W świecie naznaczonym wojnami i przymusowymi rozłąkami coraz lepiej rozumiemy, że zakończenie konfliktu nie oznacza automatycznego zakończenia jego skutków. Powrót do domu nie jest tym samym co odzyskanie poczucia przynależności. Człowiek może ponownie znaleźć się wśród najbliższych, a mimo to pozostawać od nich emocjonalnie oddalony. Właśnie w tej przestrzeni pomiędzy fizycznym powrotem a odzyskaniem więzi spotykają się mit Monteverdiego i współczesna wrażliwość.
Obsada – wiarygodność ludzkiego dramatu
Dużą wartością warszawskiego przedstawienia jest bardzo dobra obsada. Szczególnie zapadają w pamięć wykonawcy głównych ról: Penelopy, Minerwy, Ulissesa i Telemacha. Ich kreacje nadają poszczególnym postaciom indywidualny charakter(gr. charakter = wizerunek), postać literacka o wyraźnie ind... More i pozwalają uniknąć pułapki odgrywania wyłącznie znanych z mitu figur.
Wartość tych kreacji polega na tym, że bohaterowie nie istnieją w izolacji. Ich emocje nabierają znaczenia w relacjach, w sposobie reagowania na siebie, w napięciu pomiędzy tym, co chcieliby powiedzieć, a tym, czego nie potrafią już wyrazić. W operze Monteverdiego jest to szczególnie istotne: śpiewacy muszą być równocześnie wykonawcami partytury i aktorami zdolnymi do prowadzenia subtelnego dramatu psychologicznego. Tutaj te dwa porządki spotykają się w przekonujący sposób.
Czy można naprawdę wrócić?
Największa wartość Powrotu Ulissesa do ojczyzny Roberta Bondary polega na tym, że nie pozwala potraktować finału jako prostego przywrócenia dawnego porządku. Oczywiście historia zmierza ku pojednaniu, a mit zachowuje swój wymiar spełnienia i zwycięstwa. Jednak pod powierzchnią szczęśliwego zakończenia pozostaje pytanie, którego nie sposób łatwo rozstrzygnąć. Penelopa odzyskuje męża, ale nie odzyskuje lat, które przeżyła bez niego. Telemach odnajduje ojca, ale nie może nadrobić dzieciństwa, w którym go zabrakło. Ulisses ponownie staje na własnej ziemi, lecz nie ma pewności, czy potrafi jeszcze zamieszkać w świecie, który kiedyś był jego. I może właśnie to jest najważniejsze pytanie tej inscenizacji: czy człowiek po powrocie jest jeszcze tym samym człowiekiem, którego oczekiwali bliscy? A jeśli nie, to czy miłość, pamięć i wspólna przeszłość wystarczą, by stworzyć nową więź?
Nie chodzi zatem tylko o rozpoznanie twarzy. Chodzi o rozpoznanie człowieka. O zgodę na to, że ktoś, kogo kochaliśmy, mógł się zmienić w sposób, którego nie jesteśmy w stanie sobie wyobrazić. I że my sami również nie pozostaliśmy tacy sami. Bondara wydobywa z Monteverdiego właśnie tę nieoczywistą prawdę. Jego spektakl nie jest opowieścią o odzyskaniu tego, co utracone, lecz o trudzie ponownego budowania tego, co po latach rozłąki może jeszcze istnieć. Dlatego Powrót Ulissesa do ojczyzny nie kończy się wraz z rozwiązaniem intrygi. Pozostawia widza z pytaniem, które wykracza daleko poza antyczny mit. Każdy z nas ma przecież swoją Itakę – miejsce, osobę, czas, do których chciałby powrócić. Nie zawsze jednak zdajemy sobie sprawę, że droga powrotna prowadzi również do konfrontacji z własną przemianą. Może więc najtrudniejszą częścią odysei nie jest dotarcie do domu, lecz odnalezienie w nim miejsca dla człowieka, którym staliśmy się po drodze.
