Oto cały Geras. Tak jak Harrison Ford, łowca androidów, polował na sztuczne wytwory ludzkiego umysłu, on polował na monodramy już istniejące, ale także inspirował ich powstawanie – pisze o twórcy festiwali teatrów jednego aktora Tomasz Miłkowski w tygodniku „Przegląd” (Długie życie teatrów jednego aktora).
60 lat temu, 17 października 1966 r., w Klubie Związku Młodzieży Socjalistycznej Piwnica Świdnicka na wrocławskim Rynku rozpoczęło się pierwsze ogólnopolskie spotkanie teatrów jednego aktora. Nikt zapewne nie przypuszczał, nawet Wiesław Geras, inicjator przeglądu, świeżo upieczony szef Piwnicy Świdnickiej, że otwiera się nowy rozdział w dziejach polskiej sceny jednoosobowej.
fot. Marek Maziarz
Wprawdzie symptomy wzrostu zainteresowania tym rodzajem wypowiedzi teatralnej widoczne były już wcześniej, ale dopiero stworzenie możliwości konfrontacji poszukiwań jej formuły wyzwoliło nową energię. Geras miał to coś, co nazywa się wyczuciem chwili. Doskonale wychwycił, jakie możliwości kryje niewykorzystany potencjał twórczy aktorów, którzy nie mogą się spełnić w teatrze panującym. Trzeba przecież pamiętać, że nowy teatr jednego aktora More na początku drugiej połowy XX w. narodził się w kontrze do tego, co proponował teatr instytucjonalny, choć paradoksalnie część inicjatyw aktorskich powstawała pod parasolem istniejących teatrów państwowych, a z czasem została włączona do planów repertuarowych wielu teatrów.
Z tej perspektywy fenomen teatru jednego aktora to efekt uboczny odwilży politycznej, określanej hasłem Październik 1956, czyli reakcja na skostnienie teatru w latach dominacji socrealizmu. Był to czas tworzenia wielu scen klubowych, „nadscenek”, teatrów studenckich, trwających dłużej czy krócej inicjatyw aktorskich, spośród których co najmniej kilka przeszło do historii jako pulsujące pomysłami ośrodki twórcze, choćby Piwnica Świdnicka, Teatr Krypta czy Teatr 13 Muz w Szczecinie i nieco późniejsza Stara Prochownia Wojciecha Siemiona (zainaugurowana w roku 1972). Jan Paweł Gawlik tak opisywał genezę owego fermentu: „Niedosyt ambicji, cierniowa droga indywidualności wśród serwitutów i uników naszego teatru, a w końcu autentyczne zapotrzebowanie na większą różnorodność przeżyć i ofert artystycznych od tej, jaką proponuje teatr zawodowy”.
Wiesław Geras próbował już wcześniej zorganizować przegląd monodramów w Toruniu jako szef klubu młodzieżowego Iskra. Zapraszał aktorów na spotkania i prezentacje, m.in. Wojciecha Siemiona, a choć spotkania te cieszyły się dużym zainteresowaniem, nie zyskał poparcia miejscowych władz. Kiedy więc przeniósł się do Wrocławia i od 1 kwietnia 1966 r. objął stery Piwnicy Świdnickiej, znowu spróbował. Tym razem dostał zielone światło i już po kilku miesiącach we Wrocławiu miało się pojawić 17 aktorek i aktorów mierzących się z monodramami.
Przegląd otworzyła Danuta Michałowska monodramem „Komu bije dzwon” według Ernesta Hemingwaya (premiera miała miejsce na Scenie Kameralnej Starego Teatru w Krakowie 8 listopada 1965 r.) – była to już piąta premiera jej Teatru Jednego Aktora, który inaugurowała w krakowskiej Piwnicy pod Baranami pięć lat wcześniej „Bramami raju” na podstawie tekstu Jerzego Andrzejewskiego. Artystka zepchnęła na daleki plan polityczne tło powieści, koncentrując się na podstawowym pytaniu etycznym, zawartym w tytule powieści Hemingwaya. Interesował ją stosunek człowieka do człowieka, a zwłaszcza do granicy poświęcenia i możliwości narażania go na śmierć.
Rzecz toczyła się w słowie, dekoracji właściwie nie było (stół i dwa krzesła), aktorka wystąpiła w sportowej kurtce i chustce. Scena, kiedy trwają przygotowania do wysadzenia mostu, zyskiwała na dramaturgii dzięki, wydawałoby się, banalnej czynności zapinania guzików kurtki. Spektakl przyjęto entuzjastycznie. Początek był więc ekscytujący, zwłaszcza że Wiesław Geras zapewnił artystce konfrontację z „ojcem założycielem” teatru jednego aktora, czyli Wojciechem Siemionem. Aktor(łac. actor), osoba grająca jakąś rolę w teatrze lub filmie;... More wystąpił ze „Zdradą” według Izaaka Babla, czwartym monodramem zrealizowanym przez niego w STS-ie, licząc od premiery „Wieży malowanej”, która na wrocławskim festiwalu (we fragmentach) została przedstawiona znacznie później. Na dobrą sprawę Siemiona i pozostałych aktorów, którzy wystąpili ze spektaklami jednoosobowymi na scenie STS-u, Geras zaprosił dosłownie w ostatniej chwili. Współpraca Siemiona z tym teatrem dobiegała końca, próbował znaleźć w Warszawie miejsce dla swojego teatru poezji (z tej idei narodziła się Stara Prochownia), a monodramy przestały już nęcić kierownictwo teatru, które poszukiwało innych form przetrwania STS-u w nowych czasach. Gerasowi sprzyjało szczęście, bo udało mu się pokazać prawie wszystkich aktorów, którzy przedstawili monodramy w STS-ie.
Przypadek sprawił, że na pokazie monodramu Michałowskiej pojawił się ówczesny minister kultury Lucjan Motyka, któremu w dodatku towarzyszył jego odpowiednik z Czechosłowacji. Powstało spore zamieszanie, bo w zasadzie nie było wolnych miejsc, projekt Gerasa okazał się tak trafiony, że ludzie do Piwnicy walili drzwiami i oknami. Z trudem wykrojono miejsca dla niespodziewanych gości. Jak to wyglądało, wspominał Wiesław Geras podczas jubileuszowego spotkania, które 19 października tego roku zwołał we Wrocławskim Teatrze Lalek. Przyjechali zaś na jego wezwanie liczni miłośnicy teatru jednego aktora, związani z festiwalami jednoosobowego teatru, wśród nich prof. Janusz Degler, który od pierwszego festiwalu wrocławskiego wszystkim kolejnym kibicował, pojawił się Bogusław Kierc, kiedyś deklarujący, że monodramów w zasadzie nie lubi, a potem jeden z klasyków tego gatunku. Była prof. Katarzyna Flader-Rzeszowska, aktorka amatorka występująca na festiwalach teatru jednoosobowego, a potem zajmująca się jako badaczka historią tego teatru, jego charakterem, autorka kilku monografii poświęconych koryfeuszom sceny jednoosobowej. Była Marzenna Wiśniewska, profesorka z Torunia, interesująca się teatrem formy, ukazująca związek teatru jednego aktora z teatrem przedmiotu. We wspomnieniowym panelu uczestniczył Mirosław Kocur, dyrektor festiwalu Dialog(gr. dialogos = rozmowa), 1. podstawowa forma wypowiedzi w d... More, wybitny badacz teatru, teatrolog ceniący teatr jednego aktora. Był redaktor Mariusz Urbanek, zachęcony niegdyś przez Gerasa do udziału w festiwalach, do ich obserwowania, a później nawiedzający je systematycznie i opisujący na łamach „Odry”. W tym gronie nie mogło zabraknąć Elwiry Militowskiej, która współpracowała z Wiesławem Gerasem w tworzeniu unikatowego archiwum tego teatru, wydając kilka książek będących rejestracją wydarzeń na najważniejszych festiwalach teatrów jednego aktora. Byli oczywiście także inni twórcy i animatorzy, ale spotkanie nie ograniczało się tylko do towarzyskiego zlotu – okazji do przyjrzenia się sobie po latach, i do rozmów kuluarowych.
W wystąpieniach publicznych wspominano, jak ten teatr wyglądał w przeszłości, i oceniano, jak wygląda dzisiaj. Mówiono o licznych inicjatywach podejmowanych w przeszłości, takich jak jedyna chyba na świecie seria książek poświęconych fenomenowi teatru jednego aktora, ale równocześnie dostaliśmy pokaz nieustannej witalności tego teatru. Czuwający nad programem jubileuszu Wiesław Geras zadbał, aby podczas tego jednodniowego spotkania zostały zaprezentowane dwa nowe monodramy. Jeden z nich pokazała Agata Kucińska, kiedyś debiutująca na tym festiwalu, dzisiaj profesor sztuki i dyrektorka Wrocławskiego Teatru Lalek, m.in. autorka pamiętnych „Żywotów świętych osiedlowych” według Lidii Amejko. W towarzystwie wybitnego muzyka Sambora Dudzińskiego zagrała spektakl pod tytułem „Hałas”, ukazując bezradność człowieka wobec natłoku informacji, nadmiaru dźwięków i rozmaitych impulsów, jakie przytłaczają go i właściwie obezwładniają. Zrobiła to z wielkim poczuciem taktu, humoru i nutą gorzkiej refleksji.
Premierowy pokaz nowego monodramu in progress, dopiero tworzącego się, dał Wiesław Komasa, wielokrotnie w przeszłości uczestniczący we wrocławskich festiwalach. Aktor ma imponujący dorobek monodramatyczny, a teraz pracuje nad rodzajem autobiograficznego, wspomnieniowo–refleksyjnego spektaklu – o tym wszystkim, co zawarł w swoich monodramach, co przedstawiał i jak to współbrzmiało z jego życiem, przy czym znaczną część zajmowały wspomnienia wrocławskie. Nic dziwnego, nie przypadkiem zaleźliśmy się we Wrocławiu. Niektórzy nawet w mediach wrocławskich nieco się zagalopowali, nazywając to zdarzenie 60. festiwalem WROSTJA. Tak jakby nieprzerwanie 60 razy odbywały się wrocławskie spotkania teatrów jednego aktora, a było to tylko – i aż! – 60-lecie pierwszego przeglądu. Jak wiadomo, po 51. spotkaniu historia WROSTJA dobiegła końca. Zabrakło wyobraźni, woli i chęci ze strony miasta oraz województwa dolnośląskiego, aby festiwal nadal wspierać. Z wielką szkodą dla kultury, dla Wrocławia i dla całej Polski.
Tymczasem te „60. WROSTJA” pokazały, co stracono i co mogło nie być utracone, ale co jednocześnie pozostało, bo przecież nie da się tego dorobku wymazać i zapomnieć. Przy okazji warto zdać sobie sprawę, jak ogromną rolę w tym wszystkim odegrał twórca festiwali Wiesław Geras, nazywany często guru, wielkim animatorem, szefem monomafii, choć może należałoby go nazywać łowcą monodramów, który wypatrywał, co nowego zaprosić na kolejny festiwal, czy to we Wrocławiu, czy w Toruniu, czy na Helu, wszędzie, gdzie miał swój udział jako dyrektor lub doradca. Zawsze proponował rzeczy nowe, ciekawe, warte upowszechnienia.
A z drugiej strony sam wywoływał pewne zjawiska. Podkreślano to podczas spotkania we Wrocławiu, potwierdzała to Agata Kucińska. Kiedy trzy lata temu spotkała się z Wiesławem Gerasem, wspomniał, że wkrótce upłynie 60 lat od pierwszego festiwalu, no i pora na jej nowy monodram. Odpowiedziała, że już nie robi monodramów. „Nie szkodzi – usłyszała – ale właśnie masz zrobić”. No i zrobiła. To samo spotkało kiedyś Wiesława Komasę. Nagle dzwoni do niego Geras i mówi: „Słuchaj, mam dla ciebie tytuł monodramu”. „Jak to tytuł monodramu?”. No tak, tytuł następnego monodramu, który zrobisz, »Różewiczogranie«”. Rzeczywiście, potwierdza Komasa, w tamtym okresie bardzo intensywnie zajmował się Różewiczem, wiele reżyserował, wiele czytał, o monodramie jednak nie myślał. „Wydawało mi się, że jestem w tym Różewiczu. No to masz już tytuł, »Różewiczogranie«, ja cię wstawiam do programu, masz przygotować, zadysponował Geras”. I tak powstał jeden z najznakomitszych monodramów Wiesława Komasy.
Oto cały Geras. Tak jak Harrison Ford, łowca androidów, polował na sztuczne wytwory ludzkiego umysłu, on polował na monodramy już istniejące, ale także inspirował ich powstawanie. Gwoli historycznej prawdy dodać trzeba, że akuszerem zarówno tej roli łowcy, jak i festiwali teatrów jednego aktora miał się okazać wspomniany już minister Lucjan Motyka.
A jak zapisało się to w pamięci Wiesława Gerasa? „Kilka dni po zakończonym przeglądzie monodramów w Piwnicy Świdnickiej telefon z Ministerstwa Kultury. Minister zaprasza do Warszawy: proszę przyjeżdżać. Jadę. Stawiam się w gabinecie. Minister siedzi przy biurku, coś podpisuje, przekłada papiery, ja stoję. – Podobało nam się, naszym żonom też – komentuje spektakl Danuty Michałowskiej w Piwnicy. – Masz zamiar to powtórzyć? Ciągnąć ten przegląd? Może konkurs z nagrodami? Odpowiadam, że tak, zamierzam. – A jak długo będziesz w Piwnicy Świdnickiej? Szybko przeliczam: -Trzy lata. Bo myślę, że pewnie po trzech latach mnie wyrzucą. I zresztą tak się stało. – W porządku – mówi minister -wobec tego masz na trzy lata gwarancje. Ja daję pieniądze, ty robisz festiwal pod moim patronatem”. Tak to się zaczęło. Tyle że nie skończyło po trzech latach. Monodram wessał Wiesława Gerasa, który pozostał wierny tej formie przez następne pół wieku i ciutkę dłużej. Jak ktoś ma naturę łowcy, nie może się zatrzymać.
W 60. rocznicę narodzin wrocławskich festiwali teatrów jednego aktora Wiesław Geras otrzymał Honorowy Certyfikat Krytyki im. Edwarda Csató przyznany przez polską sekcję Międzynarodowego Stowarzyszenia Krytyków Teatralnych w podziękowaniu za niestrudzone inspirowanie rozwoju sztuki monodramu i tworzenie nowych przestrzeni upowszechnienia tego gatunku scenicznego. Prezydent Wrocławia przyznał mu także medal Ad Gloriam Urbis (Ku chwale miasta). Oba prestiżowe wyróżnienia Wiesław Geras odebrał podczas jubileuszowego spotkania we Wrocławskim Teatrze Lalek.
[fot. Marek Maziarz]