Zastanawialiśmy się tutaj tydzień temu nad kwestią pytań i odpowiedzi. I traktowaliśmy je niejako symetrycznie: pytanie – odpowiedź. Ważniejsze pytania? Ważniejsze odpowiedzi? Ale tak prawdę powiedziawszy, najważniejsze sprawy przeszły obok. Bo związek przyczynowo-skutkowy między pytaniem a odpowiedzią nie zawsze daje się zauważyć. Codzienne nałogowe oglądanie rozmaitych programów informacyjnych i publicystycznych pokazuje, że uzyskiwanie odpowiedzi na zadawane pytania, choćby te najoczywistsze, nie jest sprawą łatwą, przynajmniej w sferze politycznej, choć nie tylko. Są tacy politycy (nie będę ich nazwiskami psuł Państwu czwartku), którzy w zasadzie nigdy nie odpowiadają na pytania. Ale żeby to tylko polegało na tym, że widząc dziennikarza z sitkiem, przyspieszają kroku, albo udają, że rozmawiają przez telefon, to byłoby pół biedy. Zazwyczaj udzielają odpowiedzi na niezadane pytania. Jeszcze inaczej: ich wypowiedź, która następuje po pytaniu, nie ma często najmniejszego z tym pytaniem związku.
Ponieważ jednak są to przeważnie kompletne banialuki albo zwykłe obelgi rzucane na przeciwników politycznych, więc jako takie dla naszych rozważań nie mają żadnego znaczenia. Jednak dają nam asumpt do wysunięcia tezy nieco kłopotliwej: otóż najprawdopodobniej najważniejsze są takie pytania, na które nie otrzymujemy odpowiedzi. Na które nie otrzymamy odpowiedzi. Na które odpowiedź nie istnieje.
Naturalnie, znając oszałamiający postęp w historii nauki, możemy pocukrować sobie tę gorzką pigułkę domniemaniem, że może odpowiedzi nie znamy tylko dziś, a jakieś nie wiadomo kiedy mające nastąpić jutro odpowiedź nam przyniesie. Może. Zapewne ktoś kiedyś odpowie na pytanie, ile gwiazd jest w Kosmosie, ile z nich ma planety, na ilu planetach powstało życie i czy to życie jest choć trochę podobne do naszego życia. Oczywiście, taka hipotetyczna odpowiedź musiałaby być poprzedzona innym pytaniem, na które odpowiedzi też nie ma, albo – co gorsza – jest ich tak wiele, że w zasadzie nie ma żadnej. Bo, zauważmy – nadmiar i nicość są jeśli nie tym samym, to są dwiema stronami tej samej monety: nadmiar jedzenia może być dla nas tak samo zabójczy jak jego brak, nadmiar wody zabije nas równie łacno jak susza na pustyni, nadmiar przyjaciół spowoduje dewaluację pojęcia przyjaźń… A mnogość form życiowych przyczyni się do niemożności odpowiedzi na pytanie, czym w zasadzie jest to życie.
Jasne, że na upartego można ten problem opowiedzieć: życie to coś, co się zaczyna, rozwija, odżywia, powiększa, wydala, rozmnaża, umiera. Ale przez to, że robi to niekiedy w tak różny od nas sposób – wprawia nas w zakłopotanie. Wszystko, rzecz jasna, zależy od skali i od dystansu, jakie owo obserwowane życie ma do (od?) nas. Między życiem jętki-jednodniówki, życiem nas – powiedzmy – stulatków, a życiem sosny długowiecznej różnice mierzone zegarkiem i kalendarzem są kolosalne, ale per saldo i jętki, i ludzie i sosny odbywają swój cykl życiowy wedle własnej skali.
Czy istnieje nieśmiertelność? To dobre pytanie, na które oczywiście nie ma dobrej odpowiedzi. Czy długie życie – jak tej sosny, dożywającej 5 tysięcy lat – jest już erzatzem nieśmiertelności? Bynajmniej… Chociaż… Gdyby jętce w jakichś laboratoryjnych warunkach udało się przeżyć przez tydzień, dla wszystkich swoich 24-godzinnych kuzynów byłaby jeśli nie nieśmiertelna, to przynajmniej matuzalemowa. Ale prawdziwie nieśmiertelne są bakterie, które jeśli się nie pokona ich kwasem solnym albo streptomycyną, to będą w nieskończoność dzielić się na dwie. W sumie to i nasze komórki wykonują w naszym ciele tę samą sztuczkę, dopóki im się po tych wszystkich podziałach telomery nie skrócą na tyle, że już się to stanie niemożliwe i odejdziemy tam, gdzie odchodzą jętki o zachodzie słońca. A czy nieśmiertelna jest taka Lomatia tasmańska, niewielki krzew żyjący na Tasmanii, który ma trzy zestawy chromosomów, nie dwa, nie wytwarza owoców ani nasion i rozmnaża się w sposób klonalny – przez odrosty od korzeni i ukorzenianie się ułamanych gałęzi. I tak od przeszło 40 do 135 tysięcy lat…
Ale czy lomatia, sosna długowieczna i taki na przykład pantofelek mają duszę? No dobra, a co to jest dusza? Muzealne żelazka i ryby, zaopatrzone w pęcherze pławne nie będą tu pytane o zdanie w tej kwestii. Moja córka kiedyś wróciła z przedszkola z płaczem, bo nauczająca tam religii zakonnica skrzyczała ją, kiedy się dowiedziała, że nasz ukochany chomik ma na imię Alicja. Bo zwierzętom – podobno – nie można nadawać imion chrześcijańskich świętych, gdyż nie mają one duszy. Pomyślałem wtedy – nie pamiętam, może nawet powiedziałem to córce – że duszy to nie ma ta zakonnica. Dziś już nie jestem taki radykalny.
Czym jest dusza? I czy w ogóle coś takiego istnieje? Inaczej – czy dusza – czymkolwiek jest – istnieje jako taka, czy jest jednym z aspektów istnienia ciała? Starożytni Egipcjanie w swoich wierzeniach wyposażali każdego człowieka (o chomikach, nawet syryjskich, się nie wypowiadali) w rozmaite rodzaje duszy. Przede wszystkim było to Ka, będące niewidocznym, astralnym sobowtórem człowieka, przekazującym mu energię życiową, którą brał z jedzenia, picia i słońca. Drugą duszą było Ba, będące niejako zapisem indywidualności, osobniczych cech danego człowieka. Trzecią – Ach , które powstawało w momencie śmierci i reprezentowało ludzi wobec bogów na tamtym świecie. Czwartą – Szut, cień, będący esencją osobowości człowieka, poruszający się w nocy i po śmierci człowieka tak szybko, że był niewidoczny. Skomplikowane, bo do tych elementów niezbędnych do życia musiał człowiek mieć ciało, a w nim serce (które było siedliskiem rozumu – nie był nim mózg) oraz imię. Bez imienia człowiek nie istniał. Mógł nie mieć ciała, ale jak miał imię to istniał dalej.
Jakby to wszystko scalić, to dusza jest narzędziem łączącym w sobie świadomość, pamięć, osobowość i trwanie. Czy zatem chomik-Alicja miał/miała duszę? Dobre pytanie…
Maciej Pinkwart
19 listopada 2026
