Maciej Pinkwart omawia lektury:
Kiedyś tylko dwóch moich znajomych Żydów deklarowało głośno i z pewną determinacją, że są Żydami. Jeden dawno, za Gomułkowskiego PRL-u, drugi za PRL-u Jaruzelskiego, a właściwie – za PRL-u Wałęsowego. Pierwsze wydarzenie miało miejsce po zajęciach na drugim roku moich studiów egiptologicznych. Był 6 czerwca 1967 r. Chcieliśmy już rozejść się do domów, kiedy kolega Ignacy zatrzymał nas wszystkich (było nas na roku aż czworo), wyciągnął jakąś gazetę, pokrytą dziwnymi znakami i powiedział:
– Znaliście mnie jako Ignaca, ale tak naprawdę mam na imię Lewi. I jestem Żydem.
– No i? – powiedziała Maryla, zawsze najbardziej konkretna z nas wszystkich, Ta konkretność dystansowała ją ode mnie, czego żałowałem, bo była bardzo ładna, w dodatku malowała się jak Nefretete, co na egiptologii nie było bez znaczenia.
– No i to, że właśnie zaczęła się wojna między Egiptem a Izraelem i ja jestem całym sercem po stronie Izraela.
– Aha – powiedziała Maryla. Ja się chciałem wtrącić do tego interesującego dialogu z pytaniem, dlaczego w takim razie poszedł na egiptologię, ale doszedłem do wniosku, że nie wypada. Więc nic nie powiedziałem, podobnie jak Jagoda, która jak zawsze udawała, że jej tu nie ma. Rozmowa – dziś powiedzielibyśmy: coming out – na tym się skończyła. Niebawem też skończył się rok akademicki. A Ignacy Lewi na trzecim już się nie pojawił.
Druga scena odbyła się w czasie karnawału Solidarności, w początkach 1981 r. Na zebranie naszej grupki 30-letnich zakopiańczyków, którzy spotykali się co tydzień żeby naprawiać świat, a przy okazji Zakopane – przychodziły różne osoby z zewnątrz, żeby nas wspierać, no bo wszyscy chcieli naprawiać Zakopane, z wyjątkiem władz Zakopanego, oczywiście. No i któregoś dnia wszedł do „Kmicica” – grubawy, brodaty, długowłosy, w kapeluszu – i na całą salę się przedstawił.
– Jestem Olek Rozenfeld. Jestem Żydem. Jestem poetą. Nie cierpię Izraela. Kocham Zakopane…
Opowiadał mi potem, przy okazji kilkukrotnych naszych spotkań, różne rzeczy, ale przeważnie o dziewczynach. Nie lubiłem tych opowieści, bo jeśli przynajmniej połowa z tego była prawdą, to musiałbym mu strasznie zazdrościć.
Tymczasem był Marzec ’68. A może już kwiecień, kiedy to się zaczęło. Władze studenckie ZMS-u, do którego wtedy należałem, zaczęły wydawać strasznie szmatławy powielany biuletyn, który nazywał się „Nasza Walka”. Zacząłem to czytać, ale dałem spokój – robiło mi się niedobrze od wypełniającego łamy topornego antysemityzmu, którego dotąd nie znałem. I w moim najbliższym otoczeniu ta propaganda weszła jak w masło.
– No popatrz, ten to też Żyd! Coś podobnego! A tamten? Jasne, wiedziałam, wystarczy spojrzeć, od razu widać, że Żydzisko…
Nie mogłem tego słuchać. Dotyczyło to ludzi, których przeważnie znałem, z którymi się nie zgadzałem i często głośno się kłóciłem, bo reprezentowałem wtedy poglądy przeciwne do ich poglądów i myśli na temat rozwoju Polski. Czas i historia pokazały, że to nie ja, a oni mieli rację. Ale to nieważne. Istotne jest to, że ani przez moment nie zastanawiałem się nad tym, jakie jest ich pochodzenie. Bo ani przez moment nie myślałem, że ich pochodzenie może mieć wpływ na ich poglądy. Przecież tych poglądów i opcji politycznych nie kształtowała ani ich religia – której nawet nie znałem, ani tradycja rodzinna, ani to, czy jedzą schabowe, co robią w piątkowy wieczór i jak potraktowano chłopców w dzieciństwie.
W moim środowisku – podkreślam, całkowicie przeciwstawnym ich środowisku – nie miało to żadnego znaczenia. Pomarcowe ekscesy antyżydowskie w Polsce były dla mnie szokiem, a nawet głupotą: nie dały się w żaden sposób uzasadnić politycznie. Nie wiedziałem wtedy, że polityka w co najmniej równym stopniu polega na jednoczeniu ludzi wokół jakieś idei, co na szczuciu ludzi wobec innych ludzi i ich idei. Nie miałem pojęcia o tym, że antysemityzm może naprawdę odrodzić się w tyle lat po wojnie. No i oczywiście tym bardziej nie zdawałem sobie sprawy z tego, że on nie musiał się wcale odradzać: przeżył wojnę i od początku współczesności miał się w Polsce bardzo dobrze, choć przez jakiś czas sączył się jakimś podziemnym nurtem. Aż nagle gdzieś z tych podziemi wychynęły najpierw kawały żydowskie, potem szmaciane wydawnictwa Leszka Bubla, sprzedawane bez najmniejszych przeszkód pod kościołami i nawet pod moim uniwersytetem, potem przyszło Jedwabne, Sąsiedzi Grossa i współczesność, w której jak się wydaje antysemityzm jest nurtem społeczno-politycznym, który w Polsce jest równo uprawniony jak nacjonalizm, liberalizm i tzw. patriotyzm. Uprawniony i aprobowany znacznie bardziej niż socjalizm, o komunizmie już nie mówiąc.
Temat za obszerny jak na zwykłą recenzję. Ale zapewne gdzieś podskórnie w jakiejś formie obecny i u mnie. Bo co mnie zmotywowało, żeby kupić dwie książki o Żydach, mnie – egiptologa i grekomana? No ale kupiłem, zapewne skuszony reklamami. Najpierw było to opasłe dzieło pod tytułem Żydzi polscy, z podtytułem Historie niezwykłe. To praca zbiorowa, wydana już w 2015 r., której nie zauważyłem, bo wtedy się tym zupełnie nie interesowałem. Obawiam się, że przy lekturze kierowała mną plotkarska ciekawość, trochę zbliżona do tej, którą kierowali się ongi moi bliscy, czytając „Naszą Walkę”: o, ten też? I ten? No, w życiu bym nie powiedział…
Żydzi polscy to obszerny leksykon, podający mniej czy bardziej rozbudowane biogramy Żydów, którzy w jakiś sposób zaznaczyli się w polskiej kulturze, polityce czy życiu społecznym. Spektrum historyczne obszerne – od czasów rozbiorowych do współczesności. I obszerne spektrum społeczne – od zupełnie marginalnych, moim zdaniem, postaci powiatowych rabinów po pierwszoplanowe postaci polskiej kultury. Czy warto przeczytać? Wątpię. Chyba że się jest obsesyjnym antysemitą śledczym, albo filosemitą entuzjastycznym.
W tym samym mniej więcej czasie nominację do finału tegorocznej nagrody Nike otrzymała książka wybitnej reporterki Anny Bikont Nie koniec, nie początek, z podtytułem Powojenne wybory polskich Żydów. I tę książkę trzeba przeczytać, choć od razu mówię, że nie będzie to łatwa lektura, a po niej w głowach i sercach wielu z nas zostanie przykry, może nawet trujący osad. Ale czyta się świetnie, bo to doskonale napisany, wstrząsający chwilami, reportaż. Autorka, która wielokrotnie podkreśla, że jest polską Żydówką, opisuje najpierw czasy tużpowojenne, kiedy to garstki ocalałych z Zagłady Żydów polskich wracały do swoich rodzinnych stron, co nie było łatwe, przerażające są opisy życia dipisów – osób wyzwolonych przez aliantów, które przez długie miesiące, niekiedy lata w poniżających warunkach czekały na możliwość powrotu do krajów, które uważały za swoje. W swoich rodzinnych miastach i wsiach napotykali w swoich domach innych ludzi, niekiedy dawnych sąsiadów, narażali się na napaści, często pogromy i zabójstwa. Nie mieli już nic – i to nic im zabierano przemocą tylko dlatego, że byli Żydami. Czy Polaków nauczyli tego Niemcy? Niektórych tak. Ale inni mieli to jeszcze wdrukowane wcześniej. Przed wojną, a nawet w czasie wojny. Nie spodziewałem się tego, jak bardzo antysemityzm był zakorzeniony w niektórych jednostkach polskiej armii podziemnej – nie tylko w grupach tzw. żołnierzy wyklętych. Jeden przykry cytat, scena, która znalazła się w filmie Ślepy tor (nakręcony w 1947, pokazany dopiero w 1991):
Drzwi otwiera chłopiec, na oko dziesięcioletni. Na pytanie o obecnych lokatorów odpowiada „my”. Dodaje zaraz, że mieszkają tu od czasów przedwojennych. Kobieta, ubrana w obozowy pasiak – przybyła prosto z Oświęcimia – dalej stoi przed drzwiami, aż w końcu chłopiec się odzywa:
– Myśleliśmy, że pani nie żyje.
– Żyję.
– To niedobrze.
Bywało znacznie gorzej – wyzwiska, bicie, okradanie – z czego, na Boga!, zabijanie indywidualne i masowe. Pogrom kielecki nie był jedyny. Co było na Podhalu, przerażająco dobrze opisała Karolina Panz (Chciałabym opowiedzieć, jak zginęło miasto, 2025).
I te żyjące duchy z Auschwitz i innych obozów, które przywlokły się na ostatnich nogach z obozów dipisów w Niemczech, w poszczególnych strefach okupacyjnych do tej Polski, w której żyli nieraz od wielu pokoleń, w milczeniu, nie wiedząc, czy się cieszyć, że jeszcze raz udało się im ujść z życiem, wracały do obozów, często tych samych, w których torturowali i zabijali ich Niemcy – i tam czekali, aż władze okupacyjne pozwolą im wyjechać do Palestyny. Często byli tam pilnowani przez tych samych Niemców, którzy nadal byli w obozie, choć teraz na statusie jeńców.
Pierwsze dwa rozdziały opisują dylematy – zostać? wyjechać? Trzeci pokazuje desperackie wysiłki tych Żydów, którzy chcieli rozliczyć swoich oprawców, często po prostu pomścić swoich umarłych, szykując zamachy na mających się zupełnie nieźle Niemców. Bo przecież procesy norymberskie dotknęły tylko niespełna 200 osób. A czynnych sprawców Zagłady były miliony. Nie tylko w Niemczech.
Czwarty rozdział pokazuje dylematy tych, którzy nie chcieli pamiętać, albo nie pokazywali, że chcą pamiętać – ani tego, że byli/są Żydami, ani tego, że udało im się uciec spod komór gazowych. To ci, którym już przed wojną wpajano, że nie mogą się publicznie przyznawać do swej narodowości, którzy pospiesznie i z aprobatą Kościoła Katolickiego dokonywali konwersji na chrześcijaństwo, którzy długo, długo po wojnie ukrywali swoje pochodzenie dokonując asymilacji nie z racji swojego poczucia polskości, tylko ze strachu.
Przykłady takiego wyparcia własnej przeszłości podaje autorka, przywołując obszerne fragmenty rozważań tego dylematu na przykładzie wojennych i powojennych losów Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Tadeusza Różewicza, Stanisława Lema, Joanny Kulmowej, Wiktora Woroszylskiego czy Mariana Brandysa.
Przed wrześniem 1939 r. żyło w Polsce ok. 3,35 mln Żydów – co stanowiło prawie 10% ogółu populacji polskiej. Z Zagłady ocalało ok. 300 000-425 000 polskich Żydów, z czego większość (230 tys.) na obszarze Związku Radzieckiego, na terenie Polski przetrwało ok. 60 tysięcy, za granicą drugie tyle. W Narodowym Spisie Powszechnym w 2021 r. przynależność do narodowości żydowskiej zadeklarowało 17 tys. osób mieszkających w Polsce.
Jest w tej książce mnóstwo spraw, które wywołują mój sprzeciw – nie dlatego, że nie zgadzam się z autorką, tylko boli mnie to, co przeczytałem. Z jednym na pewno zgodzić się nie mogę. W ostatnim rozdziale, tym o trudnej pamięci, Anna Bikont powołuje się na wybitną polską etnolożkę i antropolożkę kultury, która na marginesie debaty o Herlingu jako pisarzu żydowskim czy polskim, pisze:
W istocie problem stanowiła bowiem ukształtowana przez przedwojenne polskie państwo narodowe niemożność bycia jednocześnie Żydem i pisarzem polskim.
Że tak nie jest, pokazuje dowodnie przykład całej plejady polskich pisarzy – prozaików, poetów, satyryków i publicystów – którzy będąc Żydami, byli nie tylko pisarzami polskimi, ale wręcz mistrzami słowa polskiego. Na czele tego legionu, obejmującego największe nazwiska polskiej literatury, stoi niewątpliwie Julian Tuwim. Jasne, że polscy narodowcy, którzy do pięt mu nie dorastali, głośno i głupio odmawiali mu prawa do polskości literackiej. Odpowiedział im fraszką, którą często sobie w ostatnich czasach przypominam:
Na pewnego endeka, co na mnie szczeka
Próżnoś repliki się spodziewał,
Nie dam ci prztyczka ani klapsa.
Nie powiem nawet: „Pies cię j…ł”
Bo to mezalians byłby dla psa.
————————————–
Żydzi polscy. Historie niezwykłe (praca zbiorowa), Wydawnictwo Demart SA, Warszawa 2015, 400 stron
Anna Bikont, Nie koniec, nie początek. Powojenne wybory polskich Żydów, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2025, 408 stron.