„Reniferek” Richarda Gadda w reż. Tomasza Gawrona w Teatrze Polonia w Warszawie. Pisze Wiesław Kowalski.
Popularność serialu „Reniferek” Richarda Gadda postawiła przed jego teatralną adaptacją szczególne wyzwanie. Widzowie przychodzący do Teatru Polonia mają już w pamięci obrazy, emocje i aktorskie kreacje z produkcji Netflixa, a więc nie oglądają przedstawienia w oderwaniu od ekranowego pierwowzoru. Porównanie obu wersji wydaje się nieuniknione, ale nie musi prowadzić do wskazania tej lepszej. Spektakl w reżyserii Tomasza Gawrona interesuje przede wszystkim jako odrębna interpretacja tej samej opowieści — wykorzystująca możliwości teatru tam, gdzie serial posługiwał się montażem, pracą kamery i filmową wielością perspektyw. Zmiana medium nie oznacza tu jedynie rezygnacji z części środków wyrazu, lecz pozwala inaczej rozłożyć akcenty i zbudować relację z widzem.
Serial dysponuje arsenałem możliwości niedostępnych teatrowi. Kamera może wejść w najintymniejszą przestrzeń bohatera, zatrzymać się na twarzy, wychwycić ledwie zauważalną zmianę mimiki, pokazać szczegół, który w szerszym planie pozostałby niezauważony. Montaż pozwala swobodnie przemieszczać się między czasami, miejscami i perspektywami, a kolejne odcinki rozwijają historię, stopniowo odsłaniając jej coraz bardziej niepokojące warstwy. Szczególne znaczenie ma również możliwość bezpośredniego pokazania Marty. Jessica Gunning tworzy postać fizycznie obecną, nieprzewidywalną, zdolną w jednej chwili wzbudzić rozbawienie, a w następnej wywołać autentyczny niepokój. Jej obecność nadaje konfliktowi wymiar, którego nie można osiągnąć wyłącznie za pomocą opowieści drugiego człowieka.
W serialu widz nie tylko słucha relacji Donny’ego, ale też ogląda świat, który go otacza. Może obserwować zachowania innych postaci, konfrontować słowa bohatera z obrazem, dostrzegać sprzeczności i samodzielnie budować interpretację wydarzeń. Filmowa narracja rozbudowuje zatem opowieść, nadając jej wielowymiarowość i psychologiczną głębię. Jednocześnie jej rozległość ma swoją cenę. Siedem odcinków pozwala na szczegółowe rozwijanie wątków, ale niekiedy osłabia koncentrację na samym mechanizmie opowiadania i rozprasza napięcie.
Teatr działa inaczej. W warszawskim „Reniferku” nie mamy do czynienia z odtworzeniem filmowych obrazów ani próbą przeniesienia na scenę całego ekranowego świata. Najważniejszy pozostaje człowiek, który staje przed publicznością i bierze na siebie odpowiedzialność za opowiedzenie własnej historii. To zasadnicza różnica. Kamera może pokazać nam cierpienie, teatr musi znaleźć sposób, byśmy uwierzyli człowiekowi, który o nim mówi.
Jędrzej Hycnar jest w tej roli znakomitym przewodnikiem. Jego interpretacja nie opiera się na demonstracyjnym eksponowaniu traumy ani na nieustannym podnoszeniu emocjonalnej temperatury. Aktor(łac. actor), osoba grająca jakąś rolę w teatrze lub filmie;... More przede wszystkim opowiada. I robi to z niezwykłą sprawnością. Ma świetne wyczucie rytmu, potrafi utrzymać uwagę widowni, odpowiednio rozkłada akcenty, płynnie przechodzi od komizmu do niepokoju, od swobodnej anegdoty do osobistego wyznania. Słucha się go z prawdziwą przyjemnością, co w przypadku historii tak trudnej i obciążonej emocjonalnie nie jest sprawą drugorzędną.
Co istotne, Hycnar nie buduje postaci człowieka, którego należałoby wyłącznie żałować. Jego Richard ma wdzięk, młodzieńczą energię, pewną nieporadność, ale też umiejętność rozbrajania publiczności humorem. Wzbudza sympatię, nie tracąc przy tym wiarygodności. Aktor nie zamyka bohatera w jednej tonacji emocjonalnej. Pozwala mu być zabawnym, próżnym, niepewnym siebie, czasem irytującym, a chwilami bezradnym. Dzięki temu nie oglądamy pomnika ofiary, lecz człowieka, którego osobowość jest znacznie bardziej skomplikowana niż historia, którą zdecydował się nam opowiedzieć.
Ta lekkość ma zresztą zasadnicze znaczenie dla konstrukcji przedstawienia. Komizm nie jest tutaj jedynie oddechem pomiędzy kolejnymi dramatycznymi epizodami. Stanowi jeden z podstawowych sposobów utrzymywania kontaktu z publicznością. Hycnar potrafi rozśmieszyć widzów, a następnie niemal niezauważalnie przesunąć opowieść w obszar znacznie bardziej bolesny. Śmiech nie unieważnia tego, co przed chwilą usłyszeliśmy. Przeciwnie, sprawia, że późniejsza zmiana tonu staje się bardziej odczuwalna.
Reżyser Tomasz Gawron wykorzystuje przy tym teatralną umowność jako świadomy środek narracji. Srebrna kolorystyka scenografii Wojciecha Miksa, przestrzeń performansu i widoczny obszar garderoby tworzą świat, w którym przedstawienie nieustannie przypomina o własnym teatralnym charakterze. Richard funkcjonuje jednocześnie jako bohater opowiadanych zdarzeń i wykonawca, który musi utrzymać zainteresowanie zgromadzonych przed nim ludzi. Granica między tymi rolami pozostaje płynna. Scena nie jest więc wyłącznie miejscem, w którym rekonstruuje się przeszłość. To także przestrzeń bieżącego spotkania aktora z widownią, w którym opowieść nabiera kształtu dzięki rytmowi, gestom i reakcji publiczności.
Ważną konsekwencją przyjętej konwencji jest sposób, w jaki przedstawienie obchodzi się z postacią Marty. W serialu Jessica Gunning nadaje jej osobny, wyrazisty wymiar, pozwalając widzom obserwować zachowania kobiety niezależnie od relacji Donny’ego. Na scenie perspektywa zostaje zasadniczo ograniczona do doświadczenia Richarda. Nie otrzymujemy równoległej opowieści, która pozwoliłaby zweryfikować jego wspomnienia czy skonfrontować je z odmiennym punktem widzenia. W rezultacie ciężar przedstawienia spoczywa na sposobie, w jaki bohater przywołuje kolejne zdarzenia, oraz na tym, jak sam je interpretuje. To rozwiązanie wyraźnie odróżnia teatralną realizację od serialu i sprawia, że odbiorca musi samodzielnie mierzyć się z ograniczeniami jednej narracyjnej perspektywy.
Nie oznacza to oczywiście, że przedstawienie może konkurować z serialem na jego własnych zasadach. Nie próbuje odtworzyć filmowej wielości przestrzeni, rozbudowanej obsady ani wizualnej intensywności. Jego siła tkwi w koncentracji. Widz pozostaje przez cały czas związany z jednym aktorem, jego głosem, gestem, tempem wypowiedzi i zmieniającą się energią. Nie może przełączyć uwagi na inny plan ani schronić się w dystansie kolejnej sceny. Jest świadkiem wydarzenia, które rozgrywa się tu i teraz.
Warto zauważyć, że ta bezpośredniość ma także swoją cenę. Teatr nie może tak łatwo jak film zmienić perspektywy, dopowiedzieć historii za pomocą obrazu czy pokazać niezależnego punktu widzenia innych bohaterów. Wszystko przechodzi przez jednego narratora. Widz musi zatem pamiętać, że ogląda nie tyle obiektywny zapis wydarzeń, ile czyjąś osobistą rekonstrukcję. W warszawskiej realizacji ograniczenie to staje się zarazem walorem formy. Hycnar nie tyle udowadnia prawdziwość opowieści, ile przekonuje nas, że warto go słuchać.
Porównanie z Netflixowym „Baby Reindeer” prowadzi więc do interesującego wniosku. Film poszerza świat przedstawiony, teatr intensyfikuje obecność opowiadającego. Ekran pozwala oglądać innych, scena każe przede wszystkim słuchać jednego człowieka. W serialu istotną częścią doświadczenia jest obserwowanie Marty i konfrontowanie jej zachowań z relacją Donny’ego. W teatrze zasadniczym wydarzeniem staje się sam akt(łac. actus = czyn) część dramatu, będąca względnie samodzie... More opowiadania, z całą jego teatralnością, komizmem, niepewnością i potrzebą zdobycia uwagi.
W Teatrze Polonia ta strategia przynosi bardzo dobry rezultat. Jędrzej Hycnar buduje postać na własnych warunkach, znajdując dla niej przekonujący język sceniczny. Jego największym atutem jest umiejętność utrzymania widowni w nieustannym zainteresowaniu, bez epatowania dramatem(gr. drama), rodzaj literacki (obok epiki i liryki), obejmuj... More i bez aktorskiego nadmiaru. W przedstawieniu, którego powodzenie zależy w tak dużym stopniu od jednego wykonawcy, jest to osiągnięcie szczególnie ważne.
„Reniferek” Gawrona przypomina, że adaptacja(łac. adaptare = przystosowywać), przystosowanie utworu lite... More teatralna nie musi być pomniejszoną wersją filmu, podobnie jak film nie musi być jedynie ilustracją teatralnego pierwowzoru. Każde medium inaczej rozdziela uwagę odbiorcy i inaczej organizuje jego emocje. Netflix pozwala wejść w świat bohatera, teatr pozwala uczestniczyć w spotkaniu z człowiekiem, który próbuje ten świat przed nami odsłonić. W warszawskim przedstawieniu to spotkanie okazuje się wystarczająco atrakcyjne, by na chwilę zapomnieć o ekranowym pierwowzorze. A to dla teatralnej adaptacji chyba jeden z najważniejszych komplementów.
Warto na koniec przypomnieć, że Gadd najpierw napisał i wykonywał monodram „Baby Reindeer” (uwieńczony nagrodą na festiwalu w Edynburgu), a dopiero potem napisał scenariusz serialu. Tak więc Polonia wraca do źródła.