Sylwia Zientek, „Blask Montparnasse’u. Artystki i artyści Szkoły Paryskiej”, Wydawnictwo Agora. Pisze Wiesław Kowalski.
Gdyby historię Montparnasse’u przenieść na teatralną scenę, trudno byłoby wyobrazić sobie dla niej tradycyjną dramaturgię z jednym bohaterem, wyraźnie zarysowanym konfliktem i starannie zaplanowanym finałem. Byłby to raczej spektakl zbiorowy, rozgrywający się jednocześnie w kilku przestrzeniach, z dziesiątkami postaci wchodzących i schodzących ze sceny, z dialogami prowadzonymi przy kawiarnianych stolikach, w ciasnych pracowniach i na paryskich ulicach. Każdy miałby tu własną historię, własne ambicje i własną definicję sukcesu. Właśnie taki wieloobsadowy, nieoczywisty spektakl proponuje Sylwia Zientek w książce „Blask Montparnasse’u. Artystki i artyści Szkoły Paryskiej”.
Autorka nie buduje kolejnej galerii wielkich nazwisk, w której kolejne biografie układają się w uporządkowany pochód zasłużonych dla historii sztuki osobistości. Interesuje ją przede wszystkim środowisko – jego dynamika, zależności, hierarchie, konflikty i nieoczekiwane sojusze. Paryż początku XX wieku staje się w tej opowieści czymś więcej niż geograficznym miejscem akcji. Jest sceną, na której spotykają się ludzie przybywający z różnych krajów, kultur i środowisk, połączeni pragnieniem artystycznej niezależności, ale niekoniecznie podobnym wyobrażeniem o tym, jak tę niezależność osiągnąć.
Z perspektywy teatralnej szczególnie interesująca okazuje się konstrukcja tej książki. Zientek rezygnuje z prowadzenia czytelnika za rękę przez jedną dominującą biografię. Rozdziela uwagę między liczne postaci, pozwalając im pojawiać się w różnych konfiguracjach i oświetlać wzajemnie swoje losy. Czasem ktoś, kto przed chwilą znajdował się na pierwszym planie, ustępuje miejsca postaci pozornie drugorzędnej. Zmienia się perspektywa, przesuwa punkt ciężkości, a historia sztuki zaczyna przypominać przedstawienie, w którym nie istnieje jedna uprzywilejowana rola.
W tym zbiorowym portrecie są oczywiście nazwiska, które rozpoznajemy bez trudu: Marc Chagall, Amedeo Modigliani, Mojżesz Kisling czy Tadeusz Makowski. Jednak siła opowieści nie polega na ponownym odgrywaniu dobrze znanych biografii. Znacznie ciekawsze jest spotkanie z ludźmi, których obecność w historii sztuki została z czasem osłabiona, przesłonięta albo niemal całkowicie wymazana. To właśnie tutaj ujawnia się szczególna wrażliwość Zientek. Nie wystarcza jej przypomnienie nazwiska. Chce przywrócić mu kontekst, relacje, ambicje i miejsce w środowisku, które współtworzyło nowoczesną sztukę.
Wśród tych postaci szczególnie mocno wybrzmiewają kobiety. Mela Muter, Sara Lipska, Aniela Pająkówna czy Helena d’Oettingen nie są jedynie dodatkiem do historii zdominowanej przez męskie nazwiska. Mają własne artystyczne strategie, temperamenty, pragnienia i dramaty. Ich obecność pozwala dostrzec, jak bardzo pozorna była deklarowana otwartość paryskiego świata. Paryż dawał kobietom szanse, których nie znajdowały w wielu innych miejscach, ale nie oznaczało to automatycznego równouprawnienia. Talent nie zawsze wystarczał, by zdobyć uznanie, a prawo do samodzielności artystycznej często wiązało się z koniecznością ponoszenia znacznie wyższych kosztów osobistych.
To jeden z najciekawszych wymiarów książki: napięcie między wolnością obiecywaną przez artystyczną stolicę świata a ograniczeniami, które nie znikały wraz z przekroczeniem francuskiej granicy. Zientek nie ulega bez reszty romantycznej legendzie bohemy. Jej Montparnasse nie jest wyłącznie przestrzenią nocnych rozmów, przyjaźni, inspiracji i artystycznych olśnień. To również świat materialnej niepewności, zależności od marszandów, trudnych relacji, samotności i walki o zwykłe przetrwanie. Za efektowną fasadą artystycznego życia kryje się codzienność, która niejednokrotnie okazuje się daleka od literackiego mitu.
Ważną rolę odgrywa tu przestrzeń. Kawiarnie, pracownie, salony i ulice nie stanowią dekoracji, którą można dowolnie wymienić bez szkody dla opowieści. Są aktywnymi uczestnikami wydarzeń. La Rotonde, La Coupole czy La Ruche mają własną dramaturgię. W pierwszym przypadku przestrzeń spotkania, w drugim miejsce artystycznych kontaktów, w trzecim – niemal symboliczny mikrokosmos twórczej biedy i nadziei. Czytelnik zaczyna rozumieć, że środowisko artystyczne nie powstaje wyłącznie z indywidualnych talentów. Potrzebuje miejsc, w których ludzie mogą się spotykać, konfrontować, inspirować, rywalizować i wzajemnie rozpoznawać.
Zientek ma wyraźną umiejętność wydobywania dramaturgii z biograficznego szczegółu. Niekiedy wystarczy jeden gest, epizod(gr. epeisódios = wtrącony), 1. scena w dramacie, niemająca ... More z życia prywatnego, decyzja podjęta pod wpływem emocji, by postać przestała być nazwiskiem z podręcznika, a stała się człowiekiem z krwi i kości. Szczególnie interesujące są historie, w których życie prywatne i twórczość nie dają się od siebie oddzielić. Relacje Sary Lipskiej i Xawerego Dunikowskiego czy skomplikowane losy artystek, które próbowały jednocześnie tworzyć, kochać i zachować niezależność, pokazują, jak niewiele w tej opowieści można sprowadzić do prostych biograficznych formuł.
Książka ma jednak również cechy, które mogą przypominać widzowi uczestnictwo w przedstawieniu z bardzo liczną obsadą. Nie wszystkie postaci otrzymują jednakowo dużo czasu scenicznego. Niektóre zostają z nami na dłużej, inne pojawiają się na moment, by zasygnalizować kolejny wątek i ustąpić miejsca następnym bohaterom. Taka konstrukcja ma swoje uzasadnienie: przecież przedmiotem zainteresowania autorki jest całe środowisko, a nie pojedynczy życiorys. Mimo to chwilami można odczuć niedosyt, zwłaszcza gdy spotkanie z mniej znaną osobą budzi apetyt na pogłębiony portret.
Nie traktuję tego jednak jako zasadniczej słabości książki. Jej ambicją nie jest stworzenie zamkniętego zbioru wyczerpujących monografii, lecz zbudowanie panoramy środowiska, którego różnorodność okazuje się ważniejsza niż indywidualna kompletność każdej historii. Właśnie dzięki temu czytelnik otrzymuje coś więcej niż kolejne życiorysy: możliwość zobaczenia, jak jednostkowe losy splatają się w większą opowieść o przemianach kultury i społeczeństwa.
Na szczególne uznanie zasługuje również wizualna strona publikacji. Fotografie i reprodukcje nie są wyłącznie ozdobnym dodatkiem. W przypadku książki poświęconej malarstwu stanowią istotną część narracji, pozwalając skonfrontować opowieść o artyście z jego rzeczywistą twórczością i obecnością w świecie. To ważne, bo Zientek pisze nie tylko o ludziach, lecz także o tym, co po nich pozostało: obrazach, przedmiotach, fotografiach i śladach ich obecności w przestrzeni miasta.
Jest w tej książce jeszcze jeden wymiar, który szczególnie mocno do mnie przemawia. To opowieść o przemijaniu i o tym, jak łatwo nawet wielkie środowiska twórcze znikają ze zbiorowej pamięci. Miejsca, w których rozstrzygały się artystyczne spory, przestają istnieć w swojej dawnej postaci. Ludzie, którzy niegdyś współtworzyli europejską kulturę, stają się dla kolejnych pokoleń jedynie nazwiskami. Historia nie zawsze zachowuje sprawiedliwe proporcje. Czasem pozostawia na pierwszym planie tych, którzy mieli szczęście do biografów, kolekcjonerów i instytucji, a innych spycha poza granice zainteresowania.
„Blask Montparnasse’u” jest zatem czymś więcej niż książką o historii sztuki. To opowieść o potrzebie przynależności, cenie niezależności i nieustannym negocjowaniu własnego miejsca w świecie. O ludziach, którzy przyjechali do Paryża, by stać się sobą, a niekiedy musieli za tę możliwość zapłacić samotnością, biedą albo osobistym nieszczęściem.
Zamykając tę książkę, miałem poczucie uczestnictwa w przedstawieniu, którego obsada dawno już zeszła ze sceny, ale którego echo nadal pozostaje słyszalne. Nie wszystkie postaci zdążyły powiedzieć wszystko, nie wszystkie historie otrzymały należną im uwagę. Być może właśnie dlatego chciałoby się jeszcze raz wejść do tej opowieści i przyjrzeć się tym, którzy tym razem pozostali na drugim planie. Sylwia Zientek przypomina, że historia sztuki nie składa się wyłącznie z arcydzieł i wielkich nazwisk. Tworzą ją przede wszystkim ludzie – ze swoimi talentami, słabościami, ambicjami i niespełnionymi marzeniami.
To książka, po której nie tyle chce się postawić kropkę, ile zapalić światło w kolejnej sali galerii i sprawdzić, kogo jeszcze nie zdążyliśmy dostrzec