Dobiegły końca jubileuszowe Prapremiery. Sztandarowy festiwal organizowany przez bydgoski Teatr Polski świętował w tym roku swoją dwudziestą piątą edycję. Wielowymiarowość i wieloznaczność: takie idee przyświecały w zapowiedziach wydarzeniu. Ta różnorodność była cechą, która towarzyszyła również kolejnej edycji czytań w ramach tegorocznego finału Nagrody Dramaturgicznej Miasta Bydgoszczy AURORA. Zakwalifikowało się do niego pięć dramatów, prezentujących pięć różnych perspektyw i – jak zauważyła Katarzyna Niedurny we wstępie do bardzo dobrze złożonej i wydanej antologii sztuk finałowych – pięć odmiennych języków oraz doświadczeń. Może spróbujmy złapać niektóre z nich?
Dzięki temu eklektyzmowi sztuki zakwalifikowane w ramach AURORY stanowiły interesujący materiał do organizacji szkiców scenicznych, w które zaangażowano zespół aktorski Teatru Polskiego. W Kujawsko-Pomorskim Centrum Kultury zaprezentowany został ,,Strach zżera duszę” Huberta Sulimy w reżyserii Agnieszki Glińskiej. Inspiracje filmem Rainera Fassbindera ,,Strach zżerać duszę” nie są tu oczywiście przypadkowe. Zachodnioniemiecka produkcja z 1974 roku opowiadała historię tragicznej miłości między dojrzałą Niemką Emmi a marokańskim imigrantem Alim. Konwencja melodramatu była pretekstem do ostrej krytyki społeczeństwa ówczesnego RFN-u. Fassbinder piętnował ksenofobię i społeczny ostracyzm.
Znany bydgoskiej publiczności Sulima przeniósł ten schemat na współczesne polskie realia. Uciekinierka z Charkowa Alona wchodzi w romantyczną relację z Emi, sprzątaczką pochodzącą ze Śląska. Ten związek szybko spotyka się z niechęcią rodziny tej drugiej, a sama Ukrainka staje się ofiarą mechanizmów społecznego wykluczenia. Jak ta historia wybrzmiała w ramach czytania scenicznego? Agnieszka Glińska jest reżyserką mocno skupiającą się w swojej pracy na psychologii postaci. Odpowiednio rozłożyła więc akcenty, jedną ze scen przesuwając na sam początek szkicu. Wszystko to w celu podkreślenia atmosfery osaczenia, w której znalazły się wspominane bohaterki. Alona Żeni Doliak jest projektantką wnętrz, której wykształcenie nie daje jednak całkowitej życiowej stabilizacji. Kobieta mocno odczuwa społeczną niechęć, co eksponuje zwłaszcza otwierająca czytanie scena w ,,Żabce”. Wywodząca się z przemocowego domu Emi (Małgorzata Trofimiuk) staje się obiektem szyderstw swoich koleżanek oraz najbliższej rodziny.
Glińska sprawnie podkreśla ten klimat społecznej opresji, umiejętnie kontrując go szyderczym humorem, sprawnie wygrywanym przez bydgoski zespół. Pewną bolączką sztuki jest jednak schematyczność w ukazywaniu społecznego tła, która mocno ściąga ,,Strach…” w kierunku dramaturgicznej publicystyki, co było zresztą również słabością filmu Fassbindera. Sceniczne sylwetki są tutaj w większości mocno uproszczone, niepogłębione, co w rezultacie daje wrażenie ich napisania pod założoną z góry tezę. Ciekawym pomysłem jest wprowadzenie postaci Pawła (tu w interpretacji Adama Graczyka), będącej głosem części polskiego społeczeństwa pokrzywdzonego przez grzechy transformacji. To jednak stanowczo za mało, by powstał tutaj pełnoprawny, dojrzały dramat(gr. drama), rodzaj literacki (obok epiki i liryki), obejmuj... More przeciwstawnych racji.
Wątek ukraiński był również mocno obecny w ,,Spojrzeniu rudego lisa” Olega Mychajłowa. Punkt wyjścia dla sztuki stanowiło doświadczenie wojny w Ukrainie. Dramat jest zapisem pamięci, prowadzącym nas od idyllicznej krainy dzieciństwa do niszczycielskiego krajobrazu wywołanego pełnoskalowym konfliktem. Dramat ma otwartą formę strumienia świadomości, dającą realizatorom duże możliwości w zakresie scenicznej adaptacji. Sztukę wziął na warsztat Paweł Łysak, który postawił na konkretny pomysł inscenizacyjny. Rozpisał sztukę Mychajłowa na dwie aktorki: Anję Bieżyńską oraz Dagmarę Mrowiec-Matuszak. Pośrodku zabytkowej Hali Pomp Muzeum Wodociągów ustawił zaścielone łóżko, symbolizujące ciepłe i bezpieczne – nomen omen – domowe pielesze. Domu, który niczym ten Usherów, czeka zagłada. Aktorski dwugłos przywołuje wspomnienia z dzieciństwa, doświadczenia emigracji, wreszcie groźny cień Puszkina symbolizujący rosyjską opresję. Czy to dwie różne osoby, czy może dwie twarze jednej kobiety…? Łysak nie daje jasnej odpowiedzi. Skupia się na stworzeniu kameralnej, poruszającej opowieści o rozpadzie znanego bohaterkom świata, co świetnie oddaje zwłaszcza zdanie: ,,wyszłam spotkać kogoś innego… i to już nie ty”. W tej apokalipsie jest jednak iskra nadziei. Całemu czytaniu towarzyszy nastrojowa muzyka elektronicznej harfy w wykonaniu Katarzyny Anders. Nieprzypadkowo w jednej z sekwencji wygrywana jest melodia ,,Imagine”.
Już nie czytaniem, a kompletnym spektaklem był ,,W starym domu ktoś jeszcze czeka” z Gdańskiego Teatru Szekspirowskiego. Przedstawienie w reżyserii Żeni Dawidenki rozpoczyna się od przybycia szlachcica Jana Zawalni do domu, w którym spotyka starych znajomych, w tym swojego wuja. Ludzie odcięci od świata przez zamieć śnieżną zaczynają opowiadać historie. Pojawiają się kolejne postacie z legend połockich, takie jak wilkołak czy płaczka. Mocno wybrzmiewa zwłaszcza wątek ognistych duchów. Na scenie odegrana zostaje opowieść o mężczyźnie podpisującym pakt z diabłem w celu odzyskania ręki swojej ukochanej, co jako żywo przypomina postać Olgierda von Everec z serii o Wiedźminie. Motywy ludowe stają się pretekstem do stworzenia poruszającego przedstawienia o ludzkich postawach względem losu.
Wymowna jest scenografia zaprojektowana przez Kornelię Dzikowską-Demirską. Na ścianach, zgodnie z wschodnimi obyczajami, zawieszone są kobierce. Przedstawienie zrealizowane jest oszczędnymi środkami inscenizacyjnymi. Twórcy skorzystali z prostych znaków scenicznych. W jednej ze scen wiklinowy koszyk staje się dzieckiem. Nastrój grozy osiąga się w scenie wędrówki przy pomocy latarek. Mefistofeles jest odwzorowany w formie lalki – pacynki. Łóżko staje się trumną. Kolejne wypite sznapsy symbolizowane są przez metaliczny dźwięk stukających o siebie kieliszków. Słowo mówione, muzyka i ilustracja dźwiękowa budują tutaj dodatkowe sensy przedstawienia. Wszyscy wszak jesteśmy słuchaczami legend, które opowiada się przy zastawionym świecami stole… Twórcy ,,W starym domu…” odwołują się do tradycji teatru literackiego, opartego na opowieści, który znamy m. in. z dokonań Krzysztofa Zemło i supraskiego Teatru Łątek. Pod kątem realizacji wiele jest tutaj niedociągnięć. Niepotrzebnym elementem wydają się tutaj multimedia, które są raczej tłem niż równorzędnym środkiem wyrazu.
,,Między innymi” – hasło przewodnie tegorocznych Prapremier objawiło się w eklektyzmie tematycznym i stylistycznym propozycji związanych z AURORĄ. Czas pokaże, jakie będą dalsze sceniczne losy finałowych tekstów, w tym zwycięskiego ,,Truchła noworodka” autorstwa Weroniki Makowskx – sztuki dotykającej m. in. tematów utraconego macierzyństwa i tożsamości płciowej. Ale to już temat na zupełnie inny tekst.
Szymon Spichalski