Przejdź do treści
tinder polska

Ismail Kadare nie żyje

W poniedziałek, 2 lipca 2024 zmarł Ismail Kadare (ur. 1936), wybitny poeta i prozaik albański. Studiował w Instytucie Literackim im. Maksyma Gorkiego w Moskwie. Do Albanii powrócił po zerwaniu stosunków Albanii z ZSRR. Od 1990 mieszkał we Francji, gdzie uzyskał azyl polityczny.

Autor głośnych powieści, ukazujących odrębność kulturową Albańczyków: Generał martwej armii (1964), Krew za krew (1980), Akta sprawy H. (1981). Polskę odwiedził m.in. w roku 2007 roku po nominacji jego powieści Pałac snów do Nagrody Literackiej Europy Środkowej, spotykał się wówczas z czytelnikami w Warszawie i Wrocławiu. Laureat wielu prestiżowych nagród międzynarodowych, m.in. Brookera, kilkakrotnie wymieniany wśród kandydatów do Literackiej Nagrody Nobla, powszechnie uważany za najwybitniejszego pisarza albańskiego.

W swoich książkach portretował rodaków, ukazywał uniwersalne i lokalne mechanizmy polityczne, odsłaniał niełatwe warunkowi bytowania w opresyjnych czasach reżimu Hodży, ale i ciążenie tradycji.

W powieści Krew za krew (Prilli i thyer, tłum. z franc. Anna Mencwel, 1988), o tytule oddającym jej treść, ukazał mechanizm rodowej zemsty, obowiązującej wśród górali albańskich, zamieszkujących tzw. Płaskowyż Śmierci. Akcja powieści toczy się po dwóch równoległych torach: pierwszy wyznaczają porachunki rodowe, ciągnące się od dziesięcioleci między rodzinami Krueciuciów i Beriszów. Kolejny potomek Beriszów, Gjorg, wypełnia obowiązek zemsty, zabijając mordercę swego brata. Teraz role się odwracają. Gjorg po okresie trzydziestodniowej Besy (tj. chwilowego rozejmu) staje się kandydatem na ofiarę. Zgodnie z obowiązującym na Płaskowyżu kodeksem – Kanunem – musi go dosięgnąć pomsta rodu Krueciuciów. Gjorg dobrze wie, jaka jest niemal mistyczna siła kodeksu: Kanun był jeszcze potężniejszy, niż się zdawało. Jego władza rozciągała się wszędzie, na pola, na kamienie graniczne, przenikała fundamenty domów, groby, kościoły, drogi, jarmarki, wesela, wspinała się na górskie pastwiska, a nawet wyżej, sięgała aż do nieba

Drugi tor akcji to opis podróży poślubnej znanego pisarza, który pragnie miesiąc miodowy spędzić wśród górali, w atmosferze pociągającej i odpychającej zarazem etyki Kanunu. Jego młoda małżonka zrazu przerażona pierwotnością, dzikością i bezwzględnością obyczaju, zwolna ulega fascynacji rytuałem śmierci, rządzącym nieubłaganie od stuleci losem górali. Próbuje zgłębić sens tego obyczaju, wsłuchuje się w różne racje, poszukuje etycznego jądra mechanizmu śmierci. Te dwa tory akcji przecinają się w pewnym punkcie, kiedy Gjorg, wędrujący wedle obyczaju z okupem za krew, spotyka piękną kobietę z miasta, a kobietę zainteresuje młody, blady chłopiec z czarną opaską na ramieniu – znakiem mściciela i ofiary zarazem. Od tej chwili bohaterowie poszukują siebie, oczekują na ponowne spotkanie, wytwarza się między nimi tajemna siła przyciągania. Takie są ramy akcji, która zmierza nieuchronnie do finału zgodnego z regułami wiecznego Kanunu. Na straży przestrzegania jego przepisów stoi cała społeczność, a także liczne grono interpretatorów Kodeksu i książę Oroszu, sprawujący absolutną władzę na Płaskowyżu, ponad głowami oficjalnej administracji.

Sprawna akcja nie stanowiła najważniejszej zalety tej i innych powieści Ismaila Kadare. Pisarz z talentem malował bogate wnętrza swych bohaterów, odtwarzając szczególny stan psychiczny człowieka oczekującego na śmierć. Wystrzegał się przy tym wydawania jednoznacznych osądów. Daleki od wszelkiej dydaktyki, swoją rolę ograniczał do beznamiętnego rejestrowania faktów i odczuć innych, obiektywnego zapisu obyczaju, stosunków społecznych, malarskiego opisu surowej natury Płaskowyżu. Dzięki tej powściągliwości narracji, a zarazem umiejętności tworzenia gęstniejącej atmosfery zagrożenia, Kadare poruszał wyobraźnię czytelników, odwołując się do odwiecznej walki Dobra i Zła.

Mimo panującej w Albanii w czasach Hodży cenzury i prześladowań politycznych, Kadaremu udawało się publikować utwory, w których zapisany był protest przeciw reżimowi, a kiedy trafiał na opór, część swoich utworów przemycał do Francji za pośrednictwem przyjaciół z Wydawnictwa Fayard. Stosowano przy tym przemyślne wybiegi: teksty Kadarego wędrowały do Francji m.in. jako fikcyjne przekłady prozy niemieckiego prozaika Siegfrieda Lenza. Wśród tych przemyconych utworów znalazła się mikropowieść Córka Agamemnona, opublikowana dopiero w roku 2003 (wyd. polskie 2011), w której rzeczywistość polityczna komunistycznej Albanii przyrównywana była do militarystycznej polityki Greków szykujących się do wyprawy na Troję. Powieść zamykał metaforyczny obraz podniesienia kotwicy na statkach ruszających na wojnę: „Teraz nic już nie stoi na przeszkodzie, by ostatecznie uschło życie” [tłum. Dorota Horodyska]. Te gorzkie słowa pisał Kadare przekonany, że nie doczeka zmian politycznych w Albanii. Na szczęście się mylił.

Tomasz Miłkowski

[Fot. nieznany autor-Albańskie Archiwum Państwowe, domena publiczna]

Leave a Reply