Tomasz Miłkowski o swoich olśnieniach teatralnych minionego roku pisze w tygodniku „Przegląd”:
To nie jest ranking, ale noty o spektaklach minionego roku, które wywarły na mnie największe wrażenie. Ranking otwiera musical „1989” z Teatru Słowackiego, spektakl z końca roku 2022, który zobaczyłem dopiero w tym roku. Ale to żelazna reguła – opisuję to, co oglądałem. Jednak tytuł zawdzięczają Olśnienia’ 2023 spektaklowi Mateusza Pakuły Jak nie zabiłem swego ojca i jak bardzo tego żałuję, koprodukcji Teatru Łaźnia Nowa w Krakowie i Teatru Żeromskiego w Kielcach, który nikogo nie pozostawia obojętnym. To teatr, który boli, uwiera i poraża prawdą.
1989, scenariusz Marcina Napiórkowskiego, Katarzyny Szyngiery, Mirosława Wlekłego [reż. Katarzyna Szyngiera, Teatr Słowackiego w Krakowie, Gdański Teatr Szekspirowski, 19 listopada 2022; na zdj./mat.Teatru]; rzadki w Polsce pokaz pozytywnego myślenia o przeszłości. Zawsze znacznie większym wzięciem cieszyła się u nas martyrologia, tymczasem ten musical o zwycięstwie Solidarności i wygranych wyborach czerwcowych 1989 roku tchnie optymizmem. To jak powiew świeżego powietrza wpuszczony do zatęchłego wnętrza historii.
JAK NIE ZABIŁEM SWOJEGO OJCA I JAK BARDZO TEGO ŻAŁUJĘ Mateusza Pakuły [reż. autora, Teatr Łaźnia Nowa/ Teatr im. Stefana Żeromskiego w Kielcach, 20 stycznia 2023]; autentyzm opowieści o umieraniu ojca na raka trzustki wydawał się nieprzekładalny na język teatru. A jednak powstał spektakl porażający swoją szczerością, piekielnie odważny i ważny. Szacunek dla zespołu za podjęcie trudnego tematu bez klajstrowania rzeczywistości i maskowania paskudnej obojętności Kościoła i systemu opieki zdrowotnej na ludzkie cierpienie.
BALKONY – PIEŚNI MIŁOSNE wg Garcii Lorki i Johna Coetzee [scenariusz i reż. Krystian Lupa, Teatr Polski w Podziemiu, pokaz przedpremierowy 4 grudnia 2023]; mimo że to spektakl nużący i przeładowany, znać w nim rękę reżyserską Lupy, tworzącego własne wizje teatralne, wciąż plastycznie i aktorsko uwodzicielskie – powiodło się to w szczególności we fragmentach wykorzystujących fragmenty Domu Bernardy Alba Lorki
CO GRYZIE GILBERTA GRAPE’A wgPetera Hedgesa[reż. Karolina Kowalczyk, Teatr Powszechny w Warszawie, 21 września 2023]; życie rodzinne znaczone wieloma ranami. Trudno się do siebie zbliżyć, przezwyciężyć psychiczne zasieki, odnaleźć szansę dla siebie i innych. A jednak to się udaje, wymaga tylko cierpliwości i uważności. Empatyczny spektakl, nastawiony na zrozumienie drugiego człowieka, czasem bardzo odmiennego, ale bliskiego.
CZEKAJĄC NA GODOTA Samuela Becketta [reż. Piotr Cieplak, scena Studio Teatru Narodowego, 9 grudnia 2023]; zdyscyplinowana inscenizacja Piotra Cieplaka, kreacje aktorskie Mariusza Benoit, Jerzego Radziwiłowicza, Bartłomieja Bobrowskiego i Cezarego Kosińskiego przyniosły ożywczą interpretację klasycznej komedii absurdu, która okazuje się aktualnym komentarzem do sytuacji zagubionego człowieka, wciąż czekającego na odmianę losu.
40-LATEK. WARSZAWSKI MUSICAL[reż. Joanna Drozda, dramaturgia(gr. dramatourgia), 1. twórczość dramatyczna, ogół utwo... More Michał Wybieralski, Teatr Rampa na Targówku, premiera 15 września 2023]; udana sceniczna reanimacja bohatera serialu Jerzego Gruzy w musicalu, w którym nie chodziło o to, aby bohatera okpić, ośmieszyć albo, przeciwnie, wywindować na cokoły. Inżynier Karwowski, w którego wciela się Modest Ruciński staje przed nami jako szeregowy bohater PRL-owskiej, ale i dzisiejszej Warszawy.
DOLCE VITA Julii Holewińskiej i Kuby Kowalskiego [reż. Marcin Hycnar, Teatr Współczesny w Warszawie, 20 maja 2023]; rzecz o losach nowego pokolenia, jego niezdecydowaniu, utracie widoków na przyszłość, ciągłym wypatrywaniu sensu egzystencji. Marcello niczym bohater filmu Felliniego (Filip Kowalczyk, świetnie debiutujący tą rolą na warszawskiej scenie) szuka wyjścia z tej matni.
DOBRZE UŁOŻONY MŁODZIENIEC Jolanty Janiczak [reż. Wiktor Rubin, Teatr Nowy w Łodzi, 25 marca 2023]; bodaj najlepszy scenariusz cenionej autorki dramatycznej, nawiązujący do autentycznej historii osoby walczącej o uznanie swojej wewnętrznej płci. Poprowadzony z taktem i znajomością trudnego tematu tranzycji zaowocował spektaklem, w którym widz solidaryzuje się z bohaterem, czując przypływ dobrej energii.
EMPUZJON wg Olgi Tokarczuk [adaptacja(łac. adaptare = przystosowywać), przystosowanie utworu li... More i reż. Robert Talarczyk, Teatr Studio w Warszawie/ Teatr Śląski/ Instytut Grotowskiego, 19 maja 2023]; na scenie nie jest aż tak mrocznie, jak w powieści, ale dekoracja(łac. decoratio), zasadnicza część (por.:) scenografii, ... More (dzieło Katarzyny Borkowskiej), jak i oprawa muzyczna i aktorsko wycyzelowane postacie budzą uznanie. Może to najlepsza adaptacja teatralna prozy Tokarczuk: trzyma uwagę widzów w napięciu, przykuwa ją tajemniczą aurą i pytaniem, czy przesłanie tej powieści – miejsce dla wszystkich niezależnie od płci i odstępstw o tzw. cielesnej normy kiedykolwiek się ziści.
FOBIA Markusa Öhrna i Karola Radziszewskiego [reż. Markus Öhrn, Nowy Teatr, 7 listopada 2023]; dość makabryczny żart wywiedziony z wcześniejszych akcji Radziszewskiego „Fag Fighters”, które były – jak wyznaje autor – „rodzajem zemsty za wszystkie ataki homofobiczne”. Zabieg zatem polega na odwróceniu ról: gej zamiast być wieczną ofiarą ataków i prześladowań sam przechodzi do ataku i staje się prześladowcą swoich potencjalnych prześladowców. Taka wstrząsowa autoterapia.
KOMEDIANT Thomasa Bernharda [reż. Andrzej Domalik, Teatr Narodowy, 13 maja 2023]; Bruscon Radziwiłowicza od początku wie, że świat został źle wymyślony. Ogarnięty bezbrzeżnym rozgoryczeniem i wyczerpaniem próbuje wykrzesać z siebie odrobinę energii. Ostatkiem woli czepia się życia, kieruje obelgi pod adresem otoczenia i upodlonej Austrii, wyrzeka na beztalencia artystyczne panoszące się w teatrze, także w jego teatrze. Tylko rosół z makaronem wzbudza w nim niejakie ukontentowanie. To ostatnia enklawa świata, która jeszcze nie napawa go wstrętem.
MATKA I DZIECKO Jona Fosse[reż. Adam Sajnuk, Teatr WARSawy, 15 grudnia 2023]; spotkanie ludzi bliskich a dalekich, którzy nie znajdą drogi powrotu do siebie. Kamila Baar jako Matka zachwyca kreacją kobiety zagubionej i potłuczonej przez życie – od swego debiutu wciela się w postaci psychicznie nienormatywne. Aktorka dodaje do nich tą rolą nowe zwycięstwo. Maciej Czerklański, debiutujący rolą Syna, demonstrowanym spokojem, pod którym być może kryje się demon, partneruje jej zaskakująco dojrzale. Wrzenie i lód, dygot i spokój, nadruchy i bezruch doskonale rozplanowane przez Adama Sajnuka, rytm i kontr-rytm tych postaci hipnotyzują widownię.
MÓJ SZTANDAR ZASIKAŁ KOTEK Leny Laguszonkowej [reż. Aleksandra Popławska, TR Warszawa, 28 kwietnia 2023]; najlepsza sztuka ukraińska która weszła na nasze sceny po 24 lutego 2022 roku – choć wojna i wewnętrzne ukraińskie podziały stanowią jej tło i nieusuwalny koszmar, autorka nie poprzestaje na rejestracji tragedii. Spektakl operuje groteską, nawet czarnym humorem, ale i solenną powagą wglądu w życie Donbasu. Przedstawienie gęste od symboli, dowcipnych komentarzy, zastanawiających skojarzeń i mnogości wątków.
NA PIERWSZY RZUT OKA Suzie Miller [reż. Adam Sajnuk, Teatr Polonia, 1 października 2023]; Maria Seweryn jako ambitna adwokatka, odnosząca sukcesy obrończyni podejrzanych o gwałt, niespodziewanie dla siebie poznaje dramat(gr. drama), rodzaj literacki (obok epiki i liryki), obejmuj... More ofiary gwałtu od drugiej strony jako kobieta zgwałcona przez kolegę z kancelarii prawnej. Teraz to ona musi przejść przez piekło upokorzeń, chcąc dowieść winy gwałcicielowi. Debiutująca w monodramie aktorka sugestywnie przedstawia tę wstrząsającą historię.
NA RAUSZU Thomasa Vinterberga, Tobiasa Lindholma [reż. Marcin Hycnar, Teatr Polonia, 29 grudnia 2023]; Kilka lat temu film Thomasa Vinterberga „Na rauszu” zrobił furorę, pokazując pijaków jako ludzi skąd skądinąd poważnych, którzy wdają się w niebezpieczną zabawę z alkoholem. Ta szczególna cecha historii o czterech nauczycielach-ochlapusach widoczna jest jak na dłoni w spektaklu Marcina Hycnara, obok którego występują dawni Montowniacy: Adam Krawczuk, Marcin Perchuć i Maciej Wierzbicki. Wszyscy grają jak z nut
ODPRAWA POSŁÓW GRECKICH Jana Kochanowskiego w transkrypcji Antoniego Libery [reż. Maciej Wojtyszko, Teatr Polski im. Arnolda Szyfmana, 11 listopada 2023]; spektakl grany we foyer, na niewielkiej estradce, przypominającej skromne warunki inscenizacji szkolnych. Jest jeszcze ekran, na którym widać newsy telewizji Troja TV, dzięki którym przekaz dzieła Kochanowskiego zbliża się do dzisiejszej technologii, ukazując uniwersalne mechanizmy manipulacji, propagandy i wypaczania faktów. Aktorzy występują w kostiumach trochę tylko niedzisiejszych, sceneria pozostaje właściwie goła, dając otwarte pole dla słowa, które w interpretacji zespołu Polskiego wybrzmiewa klarownie, a za sprawą transkrypcji LIbery współcześnie.
OPOWIEŚCI LASKU WIEDEŃSKIEGO Ödöna von Horvátha [reż. Małgorzata Bogajewska, Teatr Narodowy, Scena przy Wierzbowej, 4 listopada 2023]; reżyserka nie skupia uwagi na rodzajowym detalu, ale idzie w stronę współczesnego przekazu, znajdując w komedii Horvátha sprzed niemal 100 lat zwierciadło kryzysu i niepewności, z którymi zmaga się nasza epoka. W tym siła tego przedstawienia, które stoi nie tylko świetnie poprowadzonymi rolami z imponującymi scenami zbiorowymi. Obok portretów głównych bohaterów, desperacko walczącej o prawo do szczęścia Marianny (Michalina Łabacz), żerującego na kobietach Alfreda (Paweł Brzeszcz), przemocowego narzeczonego (Michał Rusin) i bezwzględnego Ojca (Piotr Grabowski), błyszczą pozostali aktorzy.
POGO wgksiążki Jakuba Sieczko [reż. Kinga Dębska, Teatr Polonia, premiera 15 czerwca 2023]; brawurowy monodram Marcina Hycnara. o codzienności ratownika medycznego. Rzecz o kosztach psychicznych obcowania ze śmiercią, nierzadko bezradności lekarza w obliczu nieodwracalnego zaniku funkcji życiowych, niewyobrażalnym trudzie sprostania zdarzeniom ostatecznym, kiedy trzeba wypisać akt(łac. actus = czyn) część dramatu, będąca względnie s... More zgonu i poinformować najbliższych, że właśnie nastąpiła śmierć i nic już się nie da zrobić. Hycnar mówi o tym wszystkim bardzo prawdziwie, choć czasem ze ściśniętym gardłem.
POLOWANIE NA OSY wg książki Wojciecha Tochmana [reż. Natalia Korczakowska, Teatr Studio, 24 listopada 2023]; przejmujący spektakl, zagrany i zrealizowany z pasją, który apeluje do wrażliwości etycznej widzów. Korczakowska jak Tochman walczy z bezwzględnym prawem, które nie daje przestępcom żadnej szansy na naprawę. Walczy też o wysoko zawieszoną poprzeczkę z etyką dziennikarską.
PRZYGODY KOZIOŁKA MATOŁKA Kornela Makuszyńskiego [reż. Maksymilian Rogacki, Teatr Polski w Warszawie, 3 marca 2023]; pełen uroku spektakl. Rozbrykany Koziołek Matołek porywa nie tylko najmłodszych widzów za sprawą trupy wędrownych aktorów, którzy przybywają ze swoimi walizami i majdanem, aby niczym czarodzieje przedstawić wędrówki Matołka (Eliza Borowska) po świecie. Wspaniałe instrumentarium dla aktorów stanowi pomysłowa scenografia, bajecznie kolorowe kostiumy i odkrywcze rekwizyty.
SPARTAKUS. MIŁOŚĆ W CZASACH ZARAZY [reż. Jakub Skrzywanek, Teatr Współczesny w Szczecinie, 12 maja 2022]; to coś znacznie więcej niż teatr, to wołanie o pomoc dla psychiatrii dziecięcej, co nie oznacza, że reguły teatralności zostały w tym spektaklu zagubione. Przeciwnie, umowność króluje na scenie – choćby w scenografii Daniela Rycharskiego, który dziecięce oddziały psychiatryczne ukazuje jako zdewastowane chlewnie.
ŚMIERĆ KOMIWOJAŻERA Athura Millera [reż. Małgorzata Bogajewska, Teatr Ludowy w Krakowie, 17 marca 2023]; reżyserka przenosi akcję do Polski w okresie transformacji, a bohatera stawia na granicy świata rzeczywistego i wyobrażonego, między brutalnym światem władzy pieniądza i naiwnym marzeniem o triumfie mężczyzny wychodzącego cało z walki o byt swojej rodziny. Willy urojeniami próbuje zasłonić prawdę o swojej klęsce. Piotr Pilitowski w nerwicowym portrecie Lomana ukazuje człowieka, który wciąż próbuje zagadać rzeczywistość, coraz bardziej od niej oderwany, wyizolowany i dryfujący na krawędź egzystencji. Wielka rola.
TAKSÓWKA [scenariusz i reżyseria Igor Gorzkowski, Teatr Soho, 7 października 2023]; Gorzkowski z powodzeniem wraca do swojego spektaklu, inspirowanego filmem „Chicago.Cab”]. Tak jak przed laty portretuje Warszawę w lusterku taksówki w wigilijny wieczór. W tym szczególnym dniu pełnią swoje dyżury dwaj samotnicy: posępny taksówkarz – Wiktor Korzeniewski i znużony didżej – Bartosz Mazur. Ci sami aktorzy grali te role prawie 20 lat temu. Partnerują im Aleksandra Batko i Igor Kowalunas jako pasażerowie, tworzący całą galerię dziwaków, przypadkowych kochanków, zmęczonych sobą partnerów, zwariowanych cwaniaków i różnej maści samotników.
WARIACJE ENIGMATYCZNE Erika-Emmanuela Schmitta, tłum. Jan Nowak, [reż. Artur Tyszkiewicz, Teatr Ateneum w Warszawie, 21 października 2023]; błyskotliwy tekst w mistrzowskim wykonaniu Grzegorza Damięckiego i Krzysztofa Tyńca, w imponująco skomponowanej scenografii Joanny Zemanek i opracowaniu muzycznym Jacka Grudnia, pod ręką Tyszkiewicza po raz kolejny potwierdził swoją klasę.
W MAJU SIĘ NIE UMIERA. HISTORIA BARBARY SADOWSKIEJ Piotra Rowickiego[reż. Anna Gryszkówna, Dom Spotkań z Historią w Warszawie, 15 maja 2023]; opowieść o Barbarze Sadowskiej i jej tragedii wywiera wielkie wrażenie, nawet wśród omijających teatr jednego aktora szerokim łukiem. Kiedy bohaterka wykrzyczy swój ból, kiedy jej twarz stanie się martwa jak maska, aktorka zdejmuje perukę i bezbronna staje przed widzami, którzy już wcześniej weszli z nią w świat emocjonalnej przepaści.
WZRUSZ MOJE SERCE Hanocha Levina [reż. Artur Tyszkiewicz, Teatr Ateneum, 18 lutego 2023]; melancholijna opowieść o udręce życia, subtelnie wycieniowana na scenie przez Julię Kijowską, Grzegorza Damięckiego i Łukasza Simlata. Reżyser szukał jej sensów głębiej, w podtekście, ukrytych pod kulejącym i rwącym się dialogiem, zasłoniętym nieumiejętnością porozumienia albo pozorem porozumienia, które łączy bohaterów dramatu.
ŻYDOWSKI PIES Ashera Kravitza[reż. Ewa Galica, Teatr Żydowski im. Estery i Idy Kamińskich, 27 października 2023]; czasy zagłady widziane oczami psa – owczarka alzackiego o imieniu Kaleb dorastającego w żydowskiej rodzinie, który w wyniku obłąkańczych zarządzeń rasowych w hitlerowskich Niemczech najpierw trafia do domu oficera SS, a potem w ręce tresera przygotowującego psy do polowania na Żydów. Jerzy Walczak jako Kaleb buduje odrębny język wyrażania psich uczuć, nastrojów i potrzeb. W precyzyjnie opracowaną choreografię(gr. choreia = taniec + grapho = piszę), sztuka tworzenia u... More, w odnalezione dla uwiarygodnienia tej roli reakcje wpisana została historia tresury i manipulacji.
Tomasz Miłkowski