ROZDZIAŁ VI – DROGA PRZEZ MĘKĘ
1. DZIAŁACZ STOWARZYSZENIA ARTYSTÓW TEATRU I FILMU SPATiF-ZASP (sez. 1979/1980-1980/1981) I ZWIĄZKU ARTYSTÓW SCEN POLSKICH – ZASP (sez. 1981/1982 i 1982/1983 – do likwidacji przez władze PRL 1 grudnia 1982)
Jan Englert, mimo odmiennych pozorów, jest społecznikiem. Tak go wychowano. Nie demonstruje tego. Ale można to zauważyć, przyglądając się jego drodze życiowej i analizując rozmaite przekonania, zdradzane mimochodem czy ukradkiem – w działaniach, wypowiedział prywatnych, wystąpieniach publicznych czy wywiadach.
Od wielu lat włączył się w działalność społeczną – najpierw Stowarzyszenia Artystów Teatru i Filmu (SPATiF), a następnie reaktywowanego – przy Jego aktywnym udziale – Związku Artystów Scen Polskich (w kwietniu 1981), zlikwidowanego przez władze PRL w roku 1950.
Włączył się, jak nie raz zaznaczał z dwóch powodów – jako związku artystów teatru ważnego dla ich pracy i życia oraz jako związku ważnego dla rozwoju kultury i sztuki w Polsce. Wiedział, że w czasach zaborów teatr był jedynym miejscem, w którym mogło publicznie rozbrzmiewać polskie słowo, a artyści teatru za swoją działalność dla polskiej kultury i sztuki byli szczególnie cenieni przez polskie społeczeństwo, a swój Związek Artystów Scen Polskich powołali do życia już w chwili odzyskania przez Polskę Niepodległości po 124 latach niewoli i zaborów – w roku 1918 (21 grudnia 1918 – oficjalne prace organizacyjne rozpoczęły się w październiku 1918). Działał on prężnie w Dwudziestoleciu międzywojennym, w konspiracji podczas II wojny światowej oraz – od roku 1944 (już 12 grudnia 1944 powołano w Lublinie Tymczasowy Zarząd Główny ZASP-u) przy odbudowie życia teatralnego w Polsce na ziemiach wyzwalanych kolejno spod okupacji niemieckiej. Ale władze PRL już od roku 1948 zarzucały ZASP-owi „wsteczny charakter(gr. charakter = wizerunek), postać literacka o wyraźnie i... More, niedostosowany do budującego socjalizm ustroju” (wg Barbara Król-Kaczorowska, artykuł w książce Teatr – widowisko, Warszawa 2000, s. 587) i w dwa lata później doprowadziły do jego likwidacji (prace likwidacyjne trwały rok – od 14 kwietnia 1949 do 26 czerwca 1950) i założenia na jego miejsce już 12 lipca 1950 roku Stowarzyszenia Polskich Artystów Teatru i Filmu (SPATiF). Ale działacze SPATiF-u nie zapomnieli o tradycji ZASP-u i najpierw dołączyli do nazwy SPATiF skrót „ZASP”, a w kwietniu 1981 roku doprowadzili do reaktywowania Związku pod dawną nazwą.
Początkowo Jan Englert był szeregowym członkiem SPATiF, SPATiF-ZASP i odrodzonego Związku Artystów Scen Polskich, a następnie pełnił funkcje we władzach naczelnych ZASP-u na stanowisku wiceprzewodniczącego Związku.
Brał więc wówczas udział w nieprzeliczonym szeregu zebrań Zarządu Głównego i jego Prezydium, spotkań z władzami różnych szczebli w dziedzinie kultury i teatru – państwowymi oraz partyjnymi. Był współredaktorem „Komunikatów”, listów i „Oświadczeń” kierowanych nie tylko do członków Związku, ale także do władz PRL.
W latach 1980-1989 wraz z innymi działaczami walczył o istnienie Związku i przeszedł wszystkie jego burzliwe koleje losu: zawieszenie w stanie wojennym (16 grudnia 1981 na mocy zarządzenia nr 61 prezydenta m.st. Warszawy generała Mieczysława Dębickiego), reaktywowanie (25 czerwca 1982), ponowne zawieszenie (30 listopada 1982 na mocy zarządzenia prezydenta m.st. Warszawy generała Mieczysława Dębickiego) i ostateczne rozwiązanie (1 grudnia 1982 roku na wniosek ministra kultury i sztuki Kazimierza Żygulskiego).
Potem od początku roku 1983 do 1988 obserwował zakładanie i działania tzw. „nowego” ZASP-u pod kierownictwem Henryka Szletyńskiego (prezes od 19 września 1983 do 5 kwietnia 1985) oraz jego następców – Tadeusza Jastrzębowskiego (od 5 kwietnia 1985 do 1 kwietnia 1988) i Kazimierza Dejmka(1924-2002), reżyser teatralny i dyrektor teatrów, m.in. N... More (od 1 kwietnia 1988 do 31 października 1989).
W latach 1988-1989 wziął udział w – zainicjowanym przez Kazimierza Dejmka – procesie połączeniowym tego ZASP-u zwanego „nowym” z ZASP-em tzw. starym pod kierownictwem Andrzeja Szczepkowskiego, w którym przed rozwiązaniem pełnił funkcję wiceprzewodniczącego.
A trzeba pamiętać, że równocześnie Jan Englert bez przerwy występował jako aktor(łac. actor), osoba grająca jakąś rolę w teatrze lub fi... More w Teatrze Polskim w Warszawie pod dyrekcją Kazimierza Dejmka (od sezonu 1981/1982), brał udział w przedstawieniach teatru podziemnego, czyli „teatru drugiego obiegu” i w przedstawieniach organizowanych w kręgu Kościoła Katolickiego, pracował w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie jako wykładowca (od roku akademickiego 1980/1981), dziekan Wydziału Aktorskiego (od następnego roku akademickiego – 1981/1982), a później rektor (od roku akademickiego 1987/1988). I nie można też zapominać, że prace te i działania prowadził w sezonach teatralnych 1980/1981-1988/1989 bardzo niespokojnych, na co złożyło się wiele przyczyn – ujawniający się od połowy lat siedemdziesiątych kryzys gospodarczy oraz zachodzące w Polsce wydarzenia społeczne i przemiany polityczne, które razem wzięte, jak i dalsza niespokojna historia, miały bezpośredni wpływ na sytuację teatru w Polsce i na podejmowanie w środowiskach związanych z nauką, kulturą, sztuką i teatrem wielu wolnościowych przedsięwzięć i dyskusji, pospiesznie organizowanych konferencji, narad, posiedzeń, spotkań, zebrań.
Jan Englert śledził uważnie wszystkie wydarzenia – i z racji obywatelskiej konieczności czy powinności, i z powodu zajmowanych stanowisk w polskim teatrze, w szkolnictwie teatralnym i aktorskich stowarzyszeniach. Biorąc czynny udział w zadaniach podejmowanych przez SPATiF i SPATiF-ZASP, a od 1982 roku przez odtworzony Związek Artystów Scen Polskich niejednokrotnie reprezentował Związki w rozmowach z przedstawicielami władz państwowych i partyjnych oraz spotykał się z działaczami NSZZ „Solidarność”, NSZZ „Solidarność” Pracowników Teatru i Komisji Porozumiewawczych (Krajowej i Regionu Mazowsze) oraz Komitetu Porozumiewawczego Stowarzyszeń Twórczych i Naukowych pod kierunkiem profesora Klemensa Szaniawskiego. Siłą rzeczy stał się więc obserwatorem i uczestnikiem:
1. działań władz państwowych i partyjnych wobec artystów i instytucji teatru w Polsce;
2. wszelkich poczynań organizacji twórczych środowiska teatralnego;
3. różnic w poglądach i postawach przedstawicieli polskiego środowiska teatralnego;
4. wszelkich artystycznych poczynań teatru, w których – według Jego zdania „więcej było moralnych i patriotycznych uniesień niż twórczych dokonań, mimo wolności i rozluźnienia cenzury”;
5. walki środowiska teatralnego w stanie wojennym nazwanej „bojkotem” masowych środków przekazu: prasy, radia i telewizji (początkowo silnej przez swą spontaniczną solidarność, ale z czasem zmarnowanej jako siła skierowana przeciwko wspólnemu przeciwnikowi na skutek braku prężnej organizacji – zamiast wymuszać ustępstwa władzy, jak robotnicy podczas strajków, powodowała jej działania szkodliwe dla środowiska teatralnego w Polsce).
Już sezon 1979/1980 był pełen wydarzeń kulturalnych i teatralnych – obfitował w liczne narady na temat „aktualnej sytuacji teatru polskiego i zadań, jakie przed nim stoją” organizowane w Warszawie i innych miastach polskich oraz z okazji spotkań festiwalowych czy jubileuszy teatralnych. Dyskutowano o współczesnej dramaturgii polskiej i dramaturgii krajów socjalistycznych, o sytuacji i roli krytyki teatralnej w codziennej prasie, radiu i telewizji. Roztrząsano sprawy teatru w środowiskach robotniczych, artystyczne i społeczne przyczyny kryzysu teatru zawodowego, problemy teatrów prowincjonalnych oraz sposoby kształtowania kultury teatralnej poza wielkimi aglomeracjami miejskimi.
Ale sezon następny 1980/1981 zdecydowanie poprzedni prześcignął. Do problemów zawodowych i merytorycznych dołączyły się gwałtownie problemy ideologiczne oraz polityczne i Janowi Englertowi przyszło żyć, pracować i działać w SPATiF-ZASP i ZASP dosłownie jak w oku cyklonu.
Na samym początku tego sezonu 8 września 1980 roku brał udział w rozszerzonym zebraniu Zarządu Głównego Stowarzyszenia Polskich Artystów Teatru i Filmu SPATiF-ZASP, na którym z radością powitano głębokie przemiany społeczne i polityczne w Polsce, a zwłaszcza powstanie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”. Było już wówczas po rozlaniu się strajków z Wybrzeża na całą Polskę i po występach teatralnych zorganizowanych 27, 28, 29 sierpnia przez Teatr Wybrzeże z Gdańska, Teatr Dramatyczny w Gdyni i Filharmonię Bałtycką dla strajkujących robotników ze Stoczni im. Lenina w Gdańsku, Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni i Stoczni Remontowej „Nauta” (opisane przez Ewę Elerowską i Grzegorza Majkowskiego: Teatr w stoczni, „Teatr” 1981 nr 5, s.19-20). A przede wszystkim było po zwycięstwie ruchu społeczno-politycznego, przeciwstawiającego się rządom komunistycznym w Polsce w postaci powstania Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”, w który – po wymuszeniu na władzach PRL zawarcia porozumienia z komitetami strajkowymi robotników w Szczecinie, Gdańsku i Jastrzębiu Zdroju – przekształciły się związki strajkujących w całej Polsce (choć rejestracja NSZZ „Solidarności” miała miejsce dopiero 10 listopada 1980 po sporach z władzami PRL domagającymi się zawarcia w statucie zobowiązania do przestrzegania Konstytucji PRL oraz uznania kierowniczej roli PZPR). I było po przemówieniu w dniu 5 września na Sesji Plenarnej Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej posła na Sejm Gustawa Holoubka, prezesa SPATiF-ZASP, wyrażającego w imieniu artystów teatru polskiego uznanie dla rozumnej odwagi strajkujących robotników i wyrazy dezaprobaty dla ogłupiającej naród propagandy prasy, Na tym wrześniowym zebraniu Plenum Zarządu Głównego SPATiF-ZASP pod przewodnictwem Gustawa Holoubka postanowiono zwołać jeszcze w tym miesiącu – 29 i 30 września 1980 roku XIII (38) Nadzwyczajny Walny Zjazd Delegatów SPATiF-ZASP w celu restytuowania Związku Artystów Scen Polskich (ZASP), założonego w roku 1918 w Polsce Niepodległej a zlikwidowanego (1949-1950) przez władze PRL, które na jego miejsce utworzyły Stowarzyszenie Polskich Artystów Teatru i Filmu (1950). A także w celu przeprowadzenia wszechstronnej analizy stanu teatru w Polsce.
Zjazd został zorganizowany błyskawicznie. Obradował w Teatrze „Lalka” i w Teatrze Dramatycznym w Warszawie pod przewodnictwem Andrzeja Łapickiego. Miał charakter roboczy i był zamknięty dla obserwatorów z zewnątrz i dziennikarzy. Był „poświęcony dyskusji i określeniu ideowo-programowych założeń i struktury niezależnego samorządnego związku artystów scen polskich ZASP oraz sformułowaniu zadań dla kolejnego walnego zjazdu już o charakterze konstytucyjnym”. Za wzorem Zarządu Głównego z 8 września z radością powitał powstanie NSZZ „Solidarność” i w osobnej uchwale dał pierwszeństwo sprawom Polski przed sprawami związkowymi i przed problemami teatru, ustalając jednogłośnie, że „działania organizacyjne zmierzające do ostatecznego nadania form prawnych Samorządnemu Niezależnemu Związkowi Zawodowemu „Solidarność” posiadają priorytet przed zorganizowaniem ZASP-u.”, a „Zjazd apeluje do wszystkich członków SPATiF-ZASP, aby zgłosili swój akces do „Solidarności” (wg relacji A. M. [Andrzej Multanowski], Nadzwyczajny Walny Zjazd Delegatów SPATiF-ZASP, „Teatr” 1980 nr 23 s. 13). Zjazd zalecił też Zarządowi Głównemu SPATiF-ZASP nie tylko dalsze działania zmierzające do reaktywowania Związku Artystów Scen Polskich, ale także prace nad raportem o stanie teatru polskiego i jego reformie.
Wszystkie te prace miały być prowadzone w ścisłej współpracy z organizującym się w środowisku teatralnym NSZZ „Solidarność” Pracowników Teatru, opozycyjnym wobec działającego dotychczas w teatrach Związku Zawodowego Pracowników Kultury i Sztuki, oraz we współpracy z Komitetem Porozumiewawczym Związków Twórczych i Naukowych, który pod kierownictwem profesora Klemensa Szaniawskiego powstał 16 września 1980 roku przy udziale m.in. Gustawa Holoubka, Andrzeja Jareckiego i Andrzeja Szczepkowskiego (z czasem także we współpracy z Krajową Komisją Porozumiewawczą NSZZ „Solidarność” Pracowników Teatru, zorganizowaną 10 listopada 1980 roku w Gdańsku i jej agendą z Regionu Mazowsze). Upolitycznienie Związku krytykował Kazimierz Dejmek w „Biuletynie Informacyjnym SPATiF-ZASP” (1980 nr 6; po latach przypomniał swoje stanowisko w wypowiedzi dla „Teatru”, Mówią prezesi ZASP u z lat 1970-1988, „Teatr” 1988 nr 11).
Jan Englert natychmiast włączył się do prac zleconych Zarządowi Głównemu SPATiF-ZASP przez Nadzwyczajny Walny Zjazd Delegatów i aktywnie uczestniczył w rozmaitych działaniach podejmowanych przez SPATiF-ZASP oraz przez środowisko teatralne.
W listopadzie (10 XI) 1980 roku wziął udział w uroczystym koncercie Artyści Warszawy – „Solidarności”, zorganizowanym z okazji zarejestrowania Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”.
W dwa tygodnie później 24 listopada 1980 roku był na pierwszym wspólnym posiedzeniu plenarnym Oddziału Warszawskiego SPATiF-ZASP z członkami Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność” Pracowników Teatru Regionu Mazowsze. Obradowało ono w siedzibie SPATiF-ZASP w Warszawie na temat wspólnych działań obu organizacji „w ostatecznym wypracowaniu jak najpełniejszego modelu polskiego teatru i całej polskiej kultury”. Wraz z innymi uczestnikami, jak Krzysztof Łoziński z Komisji Porozumiewawczej Regionu Mazowsze, Andrzej Zaorski z Krajowej Komisji Porozumiewawczej, Marek Bargiełowski z ramienia SPATiF-ZASP, podpisał wspólne „Oświadczenie”.
Dnia 8 grudnia 1980 roku był na zebraniu Zarządu Głównego SPATiF-ZASP, podczas którego postanowiono zwołać następny XIV (39) Nadzwyczajny Walny Zjazd Delegatów SPATiF-ZASP o charakterze sprawozdawczo-wyborczym i analityczno-postulatywnym na 16-17 kwietnia 1981 roku. Miał on zatwierdzić przygotowywany właśnie projekt nowego statutu ZASP, reaktywować ZASP, omówić status aktora i status dyrektora teatru w Polsce oraz sprawę powołania Sceny Narodowej pod kierownictwem Kazimierza Dejmka.
Rok 1981 od samego początku wciągnął Jana Englerta w wir prac społecznych.
Już dnia 12 stycznia 1981 roku w Domu Aktora w Warszawie wziął udział w drugim spotkaniu poszerzonego Prezydium Zarządu Głównego SPATiF-ZASP z przedstawicielami Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność” Pracowników Teatru – tym razem Krajowej. Omawiano trzy zagadnienia. Po pierwsze, proces organizowania w teatrach NSZZ „Solidarność” Pracowników Teatru. Po drugie, zadania ZASP jako stowarzyszenia twórczego, które po reaktywowaniu – co było zaplanowane na najbliższym XIV (39) Zjeździe (16-17 kwietnia 1981) – „winno w przyszłości skoncentrować się na sprawach twórczości i kultury teatralnej w najszerszym tego pojęcia rozumieniu, prawnej i moralnej ochronie zawodu artysty teatru, reprezentowaniu środowiska we wszystkich sprawach dotyczących problematyki artystycznej teatru, istoty twórczości teatralnej oraz polityki kulturalnej, jak również winno mieć zapewniony udział w nominowaniu i odwoływaniu dyrektorów oraz kierownictw artystycznych teatrów, jak i innych instytucji teatralnych o charakterze artystycznym”. Po trzecie, zasady stałego porozumiewania się w kwestiach o podstawowym znaczeniu dla teatru i interesów twórców teatralnych na forum Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność” Pracowników Teatru i Komitetu Porozumiewawczego Stowarzyszeń Twórczych i Naukowych.
Po tym spotkaniu podpisał wspólne Oświadczenie (druk: „Biuletyn Informacyjny SPATiF-ZASP” 1981 nr 3 z 15 I 1981; przedruk „Teatr” 1981 nr 5 z 5 marca 1981, s.25) na temat obopólnej dotychczasowej i przyszłej współpracy, sygnowane wraz z dwudziestoma czterema osobami: czternastoma ze SPATiF-ZASP pod przewodnictwem Gustawa Holoubka (Zofia Kucówna, Halina Słojewska, Zofia Mrozowska, Monika Snarska, Aleksander Bardini, Stanisław Brejdygant, Ignacy Gogolewski, Andrzej Jarecki, Jerzy Kondracki, Mieczysław Marszycki, Marek T. Nowakowski, Bogdan Paprocki, Andrzej Szczepkowski) i dziesięcioma z Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność” Pracowników Teatru pod przewodnictwem Haliny Winiarskiej (Teresa Gąsiorowska, Barbara Stesłowicz, Maria Wilhelm, Zygmunt Bielawski(1739-1809), fligel-adiutant, a następnie generał-adiutant... More, Włodzimierz Bruhl, Mirosław Gruszczyński, Andrzej Herder, Krzysztof Trzaskowski, Andrzej Zaorski).
Rok 1981 wciągnął Jana Englerta w wir prac społecznych nie tylko związku artystów teatru i związków „solidarnościowych”, ale także nadrzędnych instytucji artystycznych, kulturalnych, teatralnych i twórczych obradujących nad stanem i reformą teatru polskiego. Praca w SPATiF-ZASP nie ograniczała się bowiem do własnego środowiska teatralnego i stowarzyszeniowego, ale także zobowiązywała czy wręcz zmuszała do reprezentowania Związku na zewnątrz poprzez kontakty z władzami państwowymi, społecznymi, a nawet i partyjnymi rozmaitych szczebli – do udziału w warszawskich i ogólnopolskich naradach organizowanych przez różne instancje. Nie mówiąc o konieczności uważnego obserwowania bardzo wówczas ożywionych – „reformatorskich” – działań władz w zakresie teatru, jak – dla przykładu – narada aktywu partyjnego warszawskich środowisk twórczych zorganizowana przez Komitet Warszawski PZPR 15 grudnia 1980 czy ogólnopolska narada twórców teatru – aktorzy, reżyserzy, scenografowie, dyrektorzy teatru, dramatopisarze, krytycy, teatrolodzy, popularyzatorzy – w Komitecie Centralnym PZPR 12 stycznia 1981 z referatem kierownika Wydziału Kultury KC PZPR Mieczysława Wojtczaka i wiceministra kultury i sztuki Władysława Lorenca poświęcona „najważniejszym problemom środowiska teatralnego i próbie określenia w nowych warunkach społeczno-politycznych miejsca i roli teatru w kulturze narodowej” albo spotkanie prezesów związków i stowarzyszeń ze środowisk artystycznych i twórczych w Ministerstwie Kultury i Sztuki na zaproszenie ministra Józefa Tejchmy 3 kwietnia 1981 czy w październiku 1981 spotkania w Komitecie Warszawskim PZPR władz kulturalnych i partyjnych Warszawy – jedno z rektorami i administratorami wyższych uczelni artystycznych, druga (12 X 1981) ze środowiskiem teatralnym na temat „coraz większych trudności w podstawowej egzystencji teatrów, powiększającego się niezrozumienia między sceną a widownią oraz umiejscowienia teatru w nowej strukturze gospodarczej po reformie”… i wiele innych).
Na początku roku Jan Englert został powołany przez Ministra Kultury i Sztuki Józefa Tejchmę w skład grupy artystów (obok Stanisława Brejdyganta, Kazimierza Dejmka, Zygmunta Hübnera, Andrzeja Jareckiego), która miała za zadanie przygotować projekt zreformowania teatru polskiego. Była to inicjatywa paralelna do przygotowań zleconych wcześniej przez Zjazd SPATIF-ZASP z 29 września 1980 i planowanych do dalszego omawiania na kolejnym Zjeździe 16 i 17 kwietnia 1981 roku.
W marcu (2-3 III) 1981 roku był jednym z twórców Ogólnopolskiej Narady Teatralnej poświęconej sytuacji teatru polskiego, organizowanej przez Zarząd Główny SPATiF-ZASP w Domu Aktora w Warszawie jako jedno z licznych działań przygotowujących ten XIV (39) Nadzwyczajny Walny Zjazd Delegatów SPATiF ZASP zaplanowany na 16 i 17 kwietnia 1981 roku. Na naradę zaproszono przedstawicieli władz partyjnych (Mieczysław Wojtczak, kierownik Wydziału Kultury KC PZPR) i państwowych (Władysław Loranc, wiceminister w Ministerstwie Kultury i Sztuki, Henryk Bieniewski, dyrektor Departamentu Teatru i Estrady w Ministerstwie Kultury i Sztuki). Referaty wygłosili: Bohdan Korzeniewski o Teatrze Narodowym jako wzorcu polskiej sztuki scenicznej wyrosłej na rodzimej klasyce literackiej, Zbigniew Zapasiewicz o sytuacji polskich aktorów, Jan Kulczyński – o problemach reżyserów. Jan Englert zabierał głos, obok Haliny Mikołajskiej, Haliny Słojewskiej, Adama Hanuszkiewicza i Jerzego Koeniga.
Cały następny miesiąc kwiecień 1981 roku Jan Englert miał zajęty przez ostateczne przygotowania do Zjazdu i sam Zjazd, który obradował, jak planowano, 16 i 17 kwietnia 1981 roku w Teatrze Dramatycznym pod przewodnictwem Kazimierza Dejmka, a część obrad prowadził Jan Englert. Zjazd doprowadził do reaktywowania Związku Artystów Scen Polskich i przywrócenia jego dawnej nazwy. Uchwalił nowy Statut Stowarzyszenia Twórczego ZASP. W statucie zapisał (paragraf 9, punkt 2), że ZASP pozostaje stowarzyszeniem twórczym a sprawami pracowniczymi będą zajmowały się związki zawodowe (NSZZ „Solidarność”, NSZZ „Solidarność” Pracowników Teatru, a także Komitet Porozumiewawczy Stowarzyszeń Twórczych i Naukowych), do których członkowie ZASP-u mogą należeć równolegle. .
Omawiano wiele aspektów rozwoju teatru w Polsce i życia teatralnego oraz szereg spraw organizacyjnych, co znalazło wyraz w przyjęciu 23 uchwał. Wybrano 15 osobowy Zarząd Główny, którego przewodniczącym (prezesem) został Andrzej Szczepkowski, a jednym z dwóch wiceprzewodniczących Jan Englert (obok Stanisława Brejdyganta). Poprzedni prezes Gustaw Holoubek został mianowany prezesem honorowym. Powołano także Naczelną Radę Artystyczną, której przewodniczenie powierzono Kazimierzowi Dejmkowi(1924-2002), reżyser teatralny i dyrektor teatrów, m.in. N... More, a w jej skład weszli: Zbigniew Raszewski (wiceprzewodniczący), Wojciech Młynarski (sekretarz), Aleksander Bardini (delegat Zarządu Głównego ZASP) oraz jako członkowie – Erwin Axer, Gustaw Holoubek, Jerzy Jarocki, Bohdan Korzeniewski, Janusz Warmiński, Zbigniew Zapasiewicz. Na koniec Zjazd zobowiązał nowy Zarząd do szybkiego zakończenia prac nad raportem o stanie teatru w Polsce i założeniach jego zreformowania (sprawozdania m.in. w „Teatrze” 1981 nr 11 i 12 – w opracowaniu A. M. [Andrzeja Multanowskiego]).
O artystach i działaczach związkowych, którzy przewodniczyli obradom, Kazimierzu Dejmku(1924-2002), reżyser teatralny i dyrektor teatrów, m.in. N... More i Janie Englercie, mówiono i pisano z uznaniem i zachwytem: „Henryk Szletyński Kazimierz Dejmek okazał się jednym z naj świetniejszych przewodniczących ws Kazimierz Dejmek okazał się jednym z najświetniejszych przewodniczących w sześćdziesięciodwuletnich dziejach naszego Związku, a zastępującym go na zmianę wiceprzewodniczącym udzieliły się jego wytrwałość, rozwaga i takt” – napisał Henryk Szletyński (Po Zjeździe ZASP, „Życie Literackie” 1981 nr 22).
Jan Englert, wybrany na tym kwietniowym XIV (39) Nadzwyczajnym Walnym Zjeździe wiceprzewodniczącym reaktywowanego ZASP-u już 8 czerwca 1981 roku był na kolejnym wspólnym posiedzeniu Zarządu Głównego ZASP i przedstawicieli Krajowej Komisji Porozumiewawczej Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” Pracowników Teatru oraz Komitetu Porozumiewawczego Stowarzyszeń Twórczych i Naukowych kierowanego przez profesora Klemensa Szaniawskiego. Na tym posiedzeniu powołano m.in. Zespół do Spraw Prac nad Reformą Teatru oraz Komitet Organizacyjny Kongresu Kultury Polskiej jako „wolnego forum ludzi kultury, nauki i sztuki”, zaplanowany na 11-13 grudnia 1981 roku w Teatrze Dramatycznym w Warszawie.
W lipcu (8 – 14 VII) 1981 Jan Englert występował w katowickim „Spodku” w koncercie pt. Tragedia romantyczna – wielkim (niestety nie do końca udanym) koncercie dla uczczenia „Solidarności” w rocznicę jej powstania. Jak widać, z dzisiejszej perspektywy o tytule symbolicznym i Jan Englert mógł rozmyślać o wciąż żywej aktualności poezji zawartej w scenariuszu (po latach koncert został opisany m.in. przez Jacka Sieradzkiego w „Teatrze” 1996 nr 9, s. 46-47).
Od 11 grudnia 1981 roku był na Kongresie Kultury Polskiej, obradującym w Teatrze Dramatycznym w Warszawie na temat „Miejsce, cele i funkcje kultury polskiej, także emigracyjnej – dzisiaj”.
Z racji stanowiska pełnionego w Zarządzie Głównym ZASP znalazł się wśród około sześciuset najwybitniejszych przedstawicieli kultury, sztuki i nauki polskiej, obok m.in. Jerzego Andrzejewskiego, Jana Białostockiego, Kazimierza Dejmka, Aleksandra Gieysztora, Władysława Hasiora, Antoniny Kłoskowskiej, Witolda Lutosławskiego, Karola Małcużyńskiego, Krzysztofa Pendereckiego, Klemensa Szaniawskiego, Jana Józefa Szczepańskiego, Jacka Woźniakowskiego, Andrzeja Wajdy i ponad trzydziestu artystów emigracyjnych.
Kongres rozpoczął się w atmosferze na przemian entuzjazmu i troski uroczystym Koncertem Orkiestry Kameralnej Jerzego Maksymiuka z utworami polskich kompozytorów nie tylko z Kraju, ale także z emigracji. Trzydniowe obrady podzielono na 6 sesji. Kolejne sesje (zaplanowano sześć – poranną i popołudniową każdego dnia) otwierały zaplanowane przemówienia.
Pierwszego dnia Józef Szczepański mówił o ocenie polskiej kultury i sztuki po Sierpniu 1980 roku, o literaturze, znaczeniu słowa i symboli w czasach kryzysu i przełomu historycznego oraz o problemach teatru i filmu. Po Józefie Szczepańskim po południu przemówienie pt. Ład przestrzenny a kultura narodowa wygłosił Witold Lutosławski. Następnego dnia obrady otworzył Andrzej Wajda wypowiedzią na temat Edukacja a kultura, a po nim głos zabrał Tadeusz Kantor – Przemiany społeczeństwa a uczestnictwo w kulturze. Przewidziane na trzeci dzień wystąpienia Gustawa Holoubka o polityce kulturalnej i organizacji kultury (tekst ogłoszony przez Kazimierza Andrzeja Wysińskiego w książce Związek Artystów Scen Polskich 1950-1998, Warszawa 1998, s. 151-158) oraz Aleksandra Gieysztora (na temat przyszłości kultury wsi i naczelnych idei przyszłości kultury narodowej) oraz zaplanowane – po dyskusji i zgłoszeniu uchwał – końcowe podsumowanie Jana Białostockiego już się nie odbyły. Kongres został przerwany – Rada Państwa uchwaliła Dekret o stanie wojennym a na mocy tego Dekretu wprowadzono od godziny 24.00 w nocy z dnia 12 na 13 grudnia 1981 roku stan wojenny a rządy w Polsce objęła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego z generałem Wojciechem Jaruzelskim na czele.
Odtąd przez całe niemal dziesięciolecie 1982-1989 Jan Englert uczestniczył w dramatycznych wydarzeniach związanych z obroną działalności związkowej twórców polskiej kultury teatralnej oraz normalności w funkcjonowaniu polskiego teatru.
Bożena Frankowska