Mikołaj Kopernik powiedział, że nie ma nic piękniejszego niż niebo, które przecież ogarnia wszystko co piękne. Na słynnym obrazie Jana Matejki nasz astronom obserwuje niebo ze swojej wieży na wzgórzu katedralnym we Fromborku. Matejko namalował obraz z okazji 400. rocznicy urodzin uczonego, przypadającej w 1873 roku. A 150 lat później, w 2023 roku w Galerii Stary Ratusz w Olsztynie pokazano znaki książkowe, poświęcone Kopernikowi: 66 prac nadesłanych na Międzynarodowy Konkurs na Ekslibris „Ruszył Ziemię” oraz 24 ekslibrisy ze zbiorów Romana Naroszewskiego, kolekcjonera kopernikanów.
Konkurs zorganizowała Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Olsztynie pod patronatem Marszałka Województwa Warmińsko-Mazurskiego. Celem konkursu była popularyzacja tradycji ekslibrisu, a zarazem prezentacja twórczości artystów z Polski i zagranicy. Tematem przewodnim była oczywiście postać genialnego astronoma, jego idee, dzieła i życie. Nadesłano 75 prac z Polski, Ukrainy, Hiszpanii, Niemiec, Włoch, Rumunii, Francji, Białorusi i Czech. „Mój” Kopernik odwoływał się do znanego cytatu poety Jana Niepomucena Kamińskiego: „Wstrzymał Słońce, ruszył Ziemię, polskie wydało go plemię”.
Wielu autorów sięgnęło do wizerunków Kopernika, chociaż niektórzy postanowili przedstawić zadany temat abstrakcyjnie, posługując się rozmaitymi technikami: od drzeworytu do serigrafii. Wszystkie prace znajdują się w zbiorach Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Olsztynie. Jak napisał w katalogu Gustaw Marek Brzezin, Marszałek Województwa Warmińsko-Mazurskiego, konkurs i zarazem jubileusz 550. urodzin Kopernika jest szczególnie ważny dla mieszkańców regionu, gdzie uczony spędził całe dorosłe życie oraz tworzył swoje największe dzieła naukowe, przekazując wiedzę o wszechświecie, astronomii, medycynie i ekonomii. A Antoni Marcinkiewicz, Dyrektor WBP w Olsztynie podkreślił, że bibliotekarze darzą ekslibrisy wyjątkową estymą jako specyficzną biżuterię książki, znak graficzny identyfikujący właściciela.
Najstarszy księgoznak przechowywany jest w bibliotece British Museum: to fajansowa tabliczka faraona Amenhotepa III z IV wieku p.n.e. W Polsce najstarsze ekslibrisy pochodzą z XVI wieku. W Bibliotece Seminarium Duchownego „Hosianum” w Olsztynie znajduje się aż kilkanaście tysięcy ksiąg ze znakami własnościowymi – w tym z barwnym herbem biskupa Łukasza Watzenrode, wuja Kopernika.
BEATA JOANNA PRZEDPEŁSKA