Tomasza Miłkowskiego „rejestr” teatralnych olśnień minionego roku – tradycyjnie na łamach tygodnika „Przegląd”:
To nie jest ranking, ale noty o spektaklach minionego roku, które wywarły na mnie największe wrażenie. Ranking otwierają Dziady Mai Kleczewskiej z Teatru Słowackiego, spektakl z roku 2021, który zobaczyłem dopiero w trym roku podczas Warszawskich Spotkań Teatralnych. Ale to żelazna reguła – opisuję to, co oglądałem. Ale tytuł zawdzięczają Olśnienia’2022 spektaklowi Anny Augustynowicz „Odlot”. To dobry prognostyk – teatr wciąż ulatuje, odlatuje, szuka i stawia diagnozy. Uczmy się go słuchać.
DZIADY wg Adama Mickiewicza (reż. Maja Kleczewska, Teatr im. Juliusza Słowackiego, Kraków, 19 listopada 2021); oglądane w skupieniu – niemal trzy godziny bez przerwy, ale widzowie tego nie zauważają. Kleczewska reinterpretuje dzieło Mickiewicza, które jak gąbka wsysa konflikty współczesnej Polski. To jej wybór i Łukasza Chotkowskiego, stąd rezygnacja z wątku miłosnego, z przemiany Gustawa w Konrada, z salonu warszawskiego i wielu innych fragmentów. To Dziady z silnym akcentem feministycznym, nie tylko dlatego, że Konrada gra (charyzmatycznie) Dominika Bednarczyk, w których idzie nie tyle o wybicie się narodu na niepodległość, ile o niepodległość duchową jednostki.
ODLOT Zenona Fajfera (reż. Anna Augustynowicz, Teatr Współczesny, Szczecin, 13 grudnia 2021); poważny i głęboki, a przy tym niesłychanie dowcipny spektakl, czasem nawet jadowicie dowcipny, doprowadzający widzów do płaczu ze śmiechu. Można byłoby napisać, że to popis warsztatowy reżyserki i jej świetnego zespołu, gdyby nie mocne przesłanie tej opowieści – całość podporządkowana jest diagnozie stanu ducha polskiego otwierającej się trzeciej dekady XXI wieku [fot. Piotr Nykowski/ mat. Teatru].
WUJASZEK WANIA Antoniego Czechowa(1860-1904), prozaik i dramaturg rosyjski. Pochodził z ubog... More (reż. Małgorzata Bogajewska, Teatr Ludowy, Kraków, 3 czerwca 2021); nareszcie spektakl bez mikroportów i filmików wideo. Zupełnie jak w teatrze. Bogajewska buduje duszną atmosferę tego gęstego od podtekstów dramatu(gr. drama), rodzaj literacki (obok epiki i liryki), obejmuj... More, w którym liczą się w równej mierze marzenia, jak i zaniechania, czyny i tylko ich wyobrażenia. Aktorzy tworzą postaci niejednoznaczne, obarczone cierpieniem, ale wciąż gotowe do radości i uniesień, choćby na chwilę. Ich psychiczne parady, emocjonalne wybuchy śledzi się w tym spektaklu z zapartym tchem.
CUDZOZIEMKA wg Marii Kuncewiczowej (reż. Katarzyna Minkowska, Teatr Polski, Poznań, 9 października 2021); udana próba realistycznego teatru z godną uznania rolą tytułową Alony Szostak. Awangardowa wrażliwość młodej reżyserki podała sobie rękę z tradycją, Minkowska główny akcent położyła na przeżyciach jednostek, ich wewnętrznych dramatach i splątanych relacjach.
KOBIETA I ŻYCIE Maliny Prześlugi (reż. Jerzy Jan Połoński, Teatr WARSawy w Teatrze Ateneum, scena 61, 18 grudnia, 2021); zespół pokazuje, jak w niedługim przedstawieniu wyrazić niepokoje i gniew współczesnych kobiet, stawianych wciąż wobec opresyjnych sytuacji, broniących się przed przemocą, przedmiotowym traktowaniem i sprowadzaniem do roli inkubatora. Prześluga, opowiadając historię dorastania małej dziewczynki, potem młodej i dojrzałej kobiety, koresponduje z protestami Strajku Kobiet.
SZTUKA INTONACJI Tadeusza Słobodzianka (reż. Anna Wieczur, Mała Scena Teatru Dramatycznego m.st. Warszawy, 8 stycznia 2022); sztuka ostentacyjne tradycyjnie realistyczna, pozbawiona wszelkich awangardowych ciągot, okazuje się idealnym wehikułem opowieści o kreatorach awangardowego teatru, Jerzym Grotowskim i Tadeuszu Kantorze i towarzyszącym im Ludwiku Flaszenie i Juriju Zawadskim, moskiewskim mistrzu Grotowskiego. Spektakl prowadzi nie tylko w głąb historii narodzin awangardowego teatru, ale w stronę odwiecznych poszukiwań odpowiedzi na pytanie: kim jestem? Wybitne role Adama Ferencego i Łukasza Lewandowskiego.
ALTE HAJM/ STARY DOM Michaela Rubenfelda i Marcina Wierzchowskiego (reż. Marcin Wierzchowski, Teatr Nowy, Poznań, 22 stycznia 2022); podczas przyjęcia urodzinowego w Starym Domu, kiedy spotykają się rodziny Kuszów i Dobrowolskich z szaf wypadają trupy, na jaw wychodzą tajone zbrodnie i występki. Kluczowa jest pamięć wypierana latami, a teraz domagająca się ujawnienia. W mistrzowsko rozegranej scenie między oficerem i Dobrowolskim, nawiązującej do Bękartów wojny Tarantino przemoc obezwładnia widzów. Andrzej Niemyt (oprawca) i Dawid Ptak (ofiara) sugestywnie ukazują zaciskającą się pętlę, przemoc i strach.
FIZYKA KWANTOWA, CZYLI ROZMOWY NIGDY NIEPRZEPROWADZONE, monodram Julii Wyszyńskiej (prywatna produkcja aktorki, premiera w Komunie Warszawa, 4 lutego 2022); emocjonalny spektakl, ukazujący dramaty dorastania i zdobywania samowiedzy przez młodych ludzi, doznających upokorzeń w szkole, w domu i wśród rówieśników, zmagających się z przeklętymi polskimi problemami. Wyszyńska kładzie na kozetce psychoterapeuty swoje pokolenie.
JUDASZ wg Amosa Oza (reż. Adam Sajnuk, Teatr WARSawy w malarni Teatru Studio, 7 lutego 2022); adaptacja(łac. adaptare = przystosowywać), przystosowanie utworu li... More powieści, oddająca klimat utworu. Zbudować scenariusz spektaklu o genealogii Izraela, który trwa bez mała cztery godziny, a jego główną siłą są sążniste monologi i (rzadsze) dialogi trójki zaledwie bohaterów (Kamila Baar, Paweł Brzeszcz i Bartosz Opania), aby stał się trzymającą w napięciu opowieścią, to nie lada sztuka.
BARON MÜNCHHAUSEN DLA DOROSŁYCH Macieja Wojtyszki, reżyseria Maciej Wojtyszko, Teatr Narodowy, scena przy Wierzbowej, 5 marca 2022); sztuka Macieja Wojtyszki, pełna odniesień do literatury i filozofii, wciąga w wir walki bezwzględnej władzy z wszystkimi, którzy nie pasują do jej wyobrażenia o porządku. Jan Englert w roli barona ukazuje zwątpienie bohatera, jego lęki i wątpliwości, które – jak się okaże – będą mu puklerzem. Bo kto nie ma wątpliwości, świata nie poprawi.
ROHTKO Anki Herbuś (reż. Łukasz Twarkowski, koprodukcja Dailes Teatris w Rydze i Teatru im. Jana Kochanowskiego w Opolu, 9 kwietnia 2022); spektakl szalenie zdyscyplinowany, mistrzowsko korzystający z najnowszych zdobyczy techniki teatralnej, w którym liczy się temat: urynkowienie sztuki, kiedy artysta traci kontrolę nad swym dziełem. Tego właśnie bohater przyjąć nie może. Dosłownie nie może i popełnia samobójstwo.
I BYŁA MIŁOŚĆ W GETCIE Marka Edelmana, Pauli Sawickiej, (reż. i adaptacja Tomasz Cyz, Teatr Żydowski, 19 kwietnia 2022); aktorzy językiem metafory, piosenki, tłumionego gniewu i plastyki ruchu oddawali pęd do życia i spełnienia mimo skrajnie niesprzyjających okoliczności. Powstała opowieść o życiu, które zawsze domaga się swoich praw, nawet jeśli na zewnątrz wszystko temu przeczy. Prowadzą ją żywi i umarli, ale głosy pierwsze należą do Jerzego Walczaka (mówiącego słowami Edelmana) i Aliny Świdowskiej (jego rozmówczyni).
IMAGINE (reż. Krystian Lupa, Teatr Powszechny w Warszawie i Teatr Powszechny w Łodzi, 22 kwietnia 2022); próba rozliczenia pokolenia „dzieci kwiatów” i odpowiedzi na pytanie, dlaczego ich marzenie o świecie bez wojny i głębokich podziałów okazało się ułudą. Mocna przestroga przed odrodzeniem demonicznych sił przemocy niczym komentarz do wojny rozpętanej przez Putina.
DZIEŃ ŚWIRA Marka Koterskiego, (reż. Piotr Ratajczak, Teatr Ateneum, premiera 4 czerwca 2022); reżyser wyciągnął wnioski z uwag autora, w których Koterski objaśniał, że znaczne połacie tekstu zostały napisane trzynastozgłoskowcem. Tę dyscyplinę formalną widać w spektaklu, a występujący aktorzy są niejako pomnożonym „Ja” (Adam Cywka) i z jego wspomnień, myśli, marzeń, snów się wyłaniają.
ORLANDO. BIOGRAFIE (reż. Agnieszka Błońska, Teatr Powszechny, Warszawa, 25 czerwca 2022); aktorom partnerowali wykonawcy/czynie o płynnej tożsamości płciowej. Wśród nich najstarsza polska drag-queen Lulla La Polaca, Andrzej Szwan, której przygotowania do występu w towarzystwie Arkadiusza Brykalskiego stanowa jądro spektaklu, który z ogromnym taktem wprowadzał w świat doznań, potrzeb i doświadczeń nienormatywnych.
AMADEUSZ Petera Shaffera (reż. Anna Wieczur, Teatr Dramatyczny m.st. Warszawy, 8 lipca 2022); najdroższy spektakl w stolicy na pożegnanie dyrekcji Tadeusza Słobodzianka, ale zachwycający poziomem wykonania. Po raz pierwszy od polskiej prapremiery z udziałem Tadeusza Łomnickiego (1981) powstał spektakl, który mierzy równie wysoko, m.in. dzięki kreacjom Marcina Hycnara (rola tytułowa) i Adama Ferency (Salieri).
PIF PAF I W PIACH (scenariusz i reż.: Gołda Tencer, Teatr Żydowski, budynek Reduty Banku Polskiego, 1 września 2022); performans odtwarzający klimat warszawskiego getta. Ukazuje to, co nie nasuwa się w pierwszej kolejności (polowania na ludzi, wywózki, okrucieństwo Niemców), kiedy myślimy o getcie, ale to, co przecież w getcie pulsowało – życie. Gołda Tencer i jej aktorzy pokazali na wybranych przykładach spośród tysiąca innych tych, którzy nieustępliwie i wbrew okolicznościom trwali i dawali świadectwo potrzebie życia, przetrwania i twórczości.
STRACH I NĘDZA 2022 (reż. Bartosz Szydłowski, Teatr Łaźnia Nowa w Krakowie, 30 września 2022); spektakl o niemożności stworzenia spektaklu, czyli o tym, jak paradoksalnie, spektakl jednak powstaje. Reżyser – bohater spektaklu (świetny Michał Czachor), przybywający na próbę bez gotowego scenariusza, równie intensywnie, jak Fellini w filmie „8 i pół” zmaga się z kryzysem twórczym. Półtoragodzinną rozprawę o niemocy i wypaleniu wieńczą triumfalne dźwięki tańca z filmu Felliniego. Triumf bezinteresownej radości mimo wszystko.
JESZCZE TU JESTEŚ? Maliny Prześlugi (reż. Magdalena Miklasz, Teatr Miejski w Gdyni, 30 września 2022); czytanie dramatu (z udziałem Agnieszki Bały i Krzysztofa Berendta) odsłania przeżycia Matki po utracie dorastającego syna. Autorka szuka metafory, bo: „dosadność, prawdziwość tego zdarzenia wykraczające poza język i rozumowe pojmowanie” obezwładnia. Tegoroczna Nagroda Dramaturgiczna Gdyni.
DEKALOG Krzysztofa Kieślowskiego, Krzysztofa Piesiewicza (reż. Wojciech Faruga, Teatr Narodowy, 8 października); oryginalny utwór, złożony z okruchów scenariusza Kieślowskiego / Piesiewicza, przemawiający z nową siłą do współczesnego widza. Imponujący jest sposób, w jaki Faruga, wiążąc heterogeniczne środki wyrazu, metaforę i realistyczny detal, z wydawałoby się abstrakcyjnych pojęć etycznych tworzy autentyczny dramat(gr. drama), rodzaj literacki (obok epiki i liryki), obejmuj... More. Ten Dekalog to autentyczny dyskurs z naszym życiem ze świetnymi rolami Sławomiry Łozińskiej, Gabrieli Muskały i Pawła Brzeszcza.
KONIEC PÓŁŚWINI. REWITALIZACJA wg Helmuta Kajzara (scenariusz, reżyseria i obrazy – Piotr Lachmann, premiera w Teatrze Druga Strefa, 27 października 2022); w spektaklu utrzymanym w poetyce Videoteatru Poza przejmujący monolog tytułowego bohatera, półświni/półczłowieka, przesycony uświadomioną koniecznością poddania się śmierci, wygłasza Zbigniew Konopka. W wyglądzie łączy cechy ludzkie i zwierzęcia, a swoim głosem oddaje okrucieństwo rytuału świniobicia.
WYSPA JADŁONOMIA wg Marty Dymek (reż. Maciej Podstawny, Teatrgaleria Studio, 27 października 2022); spektakl nawiązuje do serii książek kucharskich, popularyzujących kuchnię roślinną. Mała M. za sprawą pojawiających się w jej śnie, na jej własnej Wyspie przewodników i przeszkód, dowiaduje się, jakie ma szanse, aby zapobiec katastrofie ekologicznej. Mimo poważnego tematu spektakl nieodparcie dowcipny.
ALICJA W KRAINIE SNÓW Małgorzaty Sikorskiej-Miszczuk, Wawrzyńca Kostrzewskiego (reż. Wawrzyniec Kostrzewski, Teatr Ateneum, Warszawa, 5 listopada 2022); liryczny horror nawiązujący do Alicji w krainie czarów Lewisa Carrolla, błyskotliwie napisany dramat o dorastaniu. Dla starszych widzów to świat znajomy, dla młodszych spotkanie z umiejętnie wykreowaną szczególną aurą opowieści Carrolla. Aktorzy, cała obsada, grają zachwycająco.
MÓJ ROK RELAKSU I ODPOCZYNKU Ottessy Moshfegh (reż. Katarzyna Minkowska, Teatr Dramatyczny m.st. Warszawy, 8 grudnia 2022); najgorętsza premiera roku w stolicy – po niedorzecznej próbie odwołania Moniki Strzępki przez wojewodę nowa „doradczyni artystyczna” Teatru Dramatycznego przyjęta została owacjami na stojąco, a dopracowany spektakl Minkowskiej i praca całego zespołu docenione nawet przez prawicowych recenzentów.
MY WAY Krystyny Jandy (pomysł, tekst i wykonanie Krystyna Janda, Teatr Polonia, 16 grudnia 2022); żywiołowy monolog aktorki na jej 70. rocznicę urodzin, przesycony życzliwością dla tych, wobec których żywi dług wdzięczności. Sporą część opowieści zajmuje wzruszające i dowcipne wspomnienie poświęcone Honoracie, gosposi wychowującej córkę aktorki. Opowieść jest słodko-gorzka jak życie, ale zawsze pozostaje scena, miejsce, które sprawia, że chorzy czują się zdrowi, a zmartwieni tryskają humorem. Miejsce dla Jandy magiczne.
Tomasz Miłkowski