Jednoczenie Europy w epoce podziałów

Heidi Wiley, dyrektorka wykonawcza Europejskiej Konwencji Teatralnej (ETC) od 2009 roku o wyzwaniach teatru w Europie:

Abstrakt

W epoce naznaczonej podziałami i trwającymi kryzysami, od załamania klimatu po cenzurę kulturową, European Theatre Convention (ETC) promuje teatr jako jednoczącą siłę empatii, dialogu i odporności społecznej. Dyrektor wykonawcza Heidi Wiley przedstawia działania ETC w całej Europie w obszarach innowacji cyfrowych, zrównoważonego rozwoju, różnorodności i wzmacniania pozycji młodzieży współfinansowane przez Unię Europejską – a także inicjatywy przewodnie, takie jak BREAK THE MOULD czy wydarzenia, takie jak „European Theatre Talks”, wspierające ETC w umacnianiu współpracy ponad granicami, wolności artystycznej oraz zaangażowania obywatelskiego. W obliczu rosnących wyzwań dla teatrów, autorka zastanawia się, jak teatry przyczyniły się do pozytywnej zmiany poprzez łączenie społeczności – i jak dalsze wsparcie europejskie może pomóc utrwalić te korzyści na całym kontynencie.

Słowa kluczowe: ETC, Kreatywna Europa, współpraca ponad granicami, współpraca międzynarodowa

Każdego dnia, w drodze do i z biura ETC mieszczącego się w Deutsches Theater w Berlinie, przejeżdżam rowerem przez Bramę Brandenburską. Robię to wśród tysięcy innych osób, również zmierzających do pracy, do rodziny czy zwiedzających zabytki. Ten z pozoru drobny gest zawsze dodaje mi otuchy, przypominając mi o historycznych momentach, których byliśmy świadkami, i o tym, że ludzie potrafią się zjednoczyć, by odmienić bieg historii. Przecież przez wiele lat przejazd przez tę bramę był niemożliwy – aż do upadku muru berlińskiego w 1989 roku.

Ta możliwość dramatycznej zmiany towarzyszy mi w pracy jako dyrektorce wykonawczej Europejskiej Konwencji Teatralnej (ETC) – sieci teatrów publicznie finansowanych w Europie. Podróżując przez Europę z Zachodu na Wschód, z Północy na Południe, widać wyraźnie, że teatr nie istnieje w próżni. Wyzwania, z jakimi boryka się wielu Europejczyków – rosnące czynsze, eksplodujące nierówności, obawy przed sztuczną inteligencją, ogólne poczucie paraliżu wobec wielorakich kryzysów społecznych – odbijają się echem w teatrze i na scenach teatralnych. Do tego dochodzą spadające dotacje publiczne i narastająca atmosfera lęku, gdy geopolityka coraz bardziej przesuwa się w stronę wojny, a polityczna ingerencja w wolność artystyczną staje się coraz powszechniejsza.

Naszą rolę widzę w działaniu na styku potencjalnych pęknięć – wspieraniu teatrów w tworzeniu pracy i więzi, które zbliżają członków społeczeństwa do siebie. Wspieramy twórców teatralnych w tworzeniu dzieł, które odzwierciedlają i poszerzają rzeczywistość, inicjując dialog(gr. dialogos = rozmowa), 1. podstawowa forma wypowiedzi w d... More między społecznościami lokalnymi a międzynarodowymi środowiskami artystycznymi. Ich działania proponują sposób myślenia, uczący, jak zamieszkiwać doświadczenie Innego, nie wymazując własnego. W swojej najlepszej postaci teatr tworzy tymczasowe wspólnoty, w których ludzie spotykają się nie po to, by się ze sobą zgadzać, lecz po to, by zostać poruszonymi, sprowokowanymi i wybitymi z równowagi. Oferuje siłę wiążącą — nie poprzez konsensus, lecz w odnowionym zobowiązaniu do dialogu, do wspólnego bycia.

Podejście ETC

Działania ETC w całej Europie opierają się na zasadzie wzajemnego zrozumienia ponad granicami – zarówno państw, jak i społecznych podziałów. W praktyce realizowane jest to poprzez dokument strategiczny ETC Vision 2030 oraz nasz obecny, czteroletni projekt współfinansowany przez Unię Europejską, zatytułowany „European Theatre: BREAK THE MOULD” (w skrócie BTM). Uważam to regularne finansowanie i wsparcie na nadchodzące lata za kotwicę w czasach niestabilności, a nasz projekt BTM zaprojektowaliśmy w pięciu kluczowych programach teatralnych:

• Program Teatru Cyfrowego ETC – wspieranie teatrów ETC w tworzeniu nowych produkcji cyfrowych lub eksperymentowaniu z najnowszymi narzędziami teatru cyfrowego.
• Program Teatru Zrównoważonego ETC – poprzez granty, mentoring i ETC Theatre Green Book kierujemy członków ETC i szerszy sektor teatralny w stronę neutralności klimatycznej do 2030 roku.
• Program Następnego Pokolenia Teatru ETC – wspieranie młodych artystów teatralnych w rozpoczęciu kariery w Europie po ukończeniu studiów.
• Europejski Program Teatralny ETC: służąc jako zbiorowy głos w Europie i poza nią oraz w podejmowaniu polityki kulturalnej UE poprzez wydarzenia takie jak „European Theatre Talks” podczas Festival d’Avignon
• Program ETC „Diversity in Theatre”: budowanie organizacji i produkcji, które odzwierciedlają różnorodność lokalnych społeczności w całej Europie — na przykład poprzez program Young Europe V, tworzący spektakle klasowe dla szkół.

Te pięć programów w ramach BTM zostało zaprojektowanych tak, by pomagać teatrom w całej Europie budować odporność — nawet wobec zmian społecznych, które grożą dalszym oddaleniem teatru. Są to tematy, które stale analizujemy i poddajemy refleksji podczas regularnych spotkań, takich jak międzynarodowe konferencje teatralne ETC. Podczas ostatniej konferencji – w Atenach, w kwietniu 2025 roku – chcieliśmy wysłać silne sygnały do naszych społeczności, do Europy i do świata: mamy powody do dumy z europejskiego teatru. Wspólnie dysponujemy dekadami doświadczeń w budowaniu otwartego i silnego sektora kultury. Posiadamy jedną z najlepiej rozwiniętych infrastruktur teatralnych i ekosystemów na świecie – od edukacji, przez produkcję, po rozpowszechnianie. A także mamy wsparcie publiczne Unii Europejskiej, które pozwala nam poruszać się z pewnością nawet w trudnych czasach.

W szczególności widzę 3 mocne strony, na których można się oprzeć.

• Pierwszą z nich jest siła słów i uczenia się od siebie nawzajem, aby debatować i dzielić się naszą wiedzą i przekonaniami, w ramach naszych środków artystycznych i naszych środków na scenie publicznej.
• Po drugie, rola międzynarodowej współpracy i wymiany, w której współpracujemy z wiarą w siłę zawierania sojuszników i budowania godnych zaufania relacji poprzez konkretną wspólną pracę.
• I po trzecie, nasze wspólne wartości, które są podstawą obrony wolnej kultury w Europie.

Konferencje ETC są ważnymi momentami refleksji i bilansu – okazją, by odejść na chwilę od codziennej rutyny w swoim teatrze, w swoim kraju, i spojrzeć na własne problemy z perspektywy europejskiej. To przypomnienie, że istnieje inna rzeczywistość, która nas łączy i czyni z nas silną wspólnotę twórców teatru na całym kontynencie. Będąc w Atenach, poczuliśmy też globalny wymiar tej wspólnoty – towarzyszyło nam wielu profesjonalistów teatralnych spoza Europy. W trakcie dyskusji zastanawialiśmy się, jakiego rodzaju przywództwo i warunki pracy są potrzebne w teatrze, jaką relację teatry powinny budować z różnorodną publicznością i z następnym pokoleniem oraz jak pozostać organizacjami dostępnymi, zrównoważonymi i twórczymi, które są źródłem dobrostanu społecznego i artystycznego. Rezultatem tych rozmów był manifest „RESISTANCE NOW TOGETHER” (Opór Teraz Razem), który podkreślił jednoczącą siłę kultury oraz wezwał i zmobilizował artystów, teatry, festiwale i społeczeństwo obywatelskie do współpracy z europejskimi politykami w misji ochrony wolnej kultury i teatru na kolejne dekady.

Obszary oddziaływania

Ochrona wolności kultury i teatru jest sprawą fundamentalną, ponieważ teatr to znacznie więcej niż rozrywka. To więź międzyludzka w jej najpotężniejszej formie, która może przynieść znaczące korzyści społeczne. W miarę jak społeczeństwo gwałtownie się zmienia i dzieli, badacze wskazują na rozprzestrzenianie się nowej, cichej pandemii: samotności. Dobrze udokumentowane badania wykazały, że wpływ samotności na zdrowie jest równoważny z paleniem piętnastu papierosów dziennie, ze względu na negatywne skutki psychiczne i fizyczne, wśród ludzi o poczyciu bycia niewidocznym, niesłyszalnym, odłączonym.

W Niemczech w 2023 roku uruchomiono krajową strategię walki z samotnością. Je`dnym z jej kluczowych wniosków było stwierdzenie, że „ludzie potrzebują bardziej dostępnych miejsc do spotkań”.
W ETC wierzymy, że teatry są właśnie takimi miejscami. Widzieliśmy, jak członkowie ETC uruchomili programy mające na celu zjednoczenie publiczności i osób indywidualnych od Szkocji po Czechy i Niemcy.

Przykładem może być Royal Lyceum Theatre w Edynburgu, który zaprosił wdowy do wspólnego uczestnictwa w spektaklach i spotkań przy herbacie po ich zakończeniu, przełamując bariery rodzące się z samotności i żałoby.

Narodowy Teatr w Pradze stworzył program, w ramach którego podczas lockdownu aktorzy dzwonili do widzów do ich domów, wykonując krótkie sceny przez telefon – swoistą linię życia pełną ciepła i wyobraźni.

W Brukseli widzieliśmy aktorów z Narodowego Teatru występujących na żywo w domach opieki dla osób starszych. W Berlinie, w Deutsches Theater, gdzie mieści się biuro ETC, działania społeczne i uczestniczące stanowią regularny element programu artystycznego – dla ludzi w każdym wieku. Obejmują one m.in. wspólne rozgrzewki przed spektaklem, warsztaty czy obozy teatralne dla szkół.

Te przykłady pokazują, jak głęboko wspólnotowy charakter(gr. charakter = wizerunek), postać literacka o wyraźnie i... More ma teatr. Potrafi on przeciwdziałać izolacji, budować porozumienie między pokoleniami, przeciwdziałać przemocy rówieśniczej, a nawet przekazywać wiedzę naukową czy zdrowotną w sposób, który porusza emocjonalnie, nie tylko intelektualnie. Tworzy przestrzenie, w których ludzie mogą się spotkać, poczuć, że są częścią wspólnoty – i przynależeć.

Wpływ

Uznając potęgę teatru w tak wielu obszarach, jako sieć wdrożyliśmy inicjatywy, które przynoszą znaczące postępy w dziedzinie innowacji społecznych, rozwoju cyfrowego, zrównoważonego środowiska oraz tworzenia przestrzeni dla następnego pokolenia artystów. Oczywiście widzimy również obszary, które wymagają ciągłej pracy i inwestycji. Pozwólcie, że zilustruję to wyzwanie na podstawie naszej obserwacji i wprowadzonych przez nas programów.

Ponad połowa członków ETC – którzy łącznie docierają do około 25 milionów widzów rocznie – podjęła ważne kroki na drodze do neutralności klimatycznej. Nasza współpraca z Renew Culture i wdrożenie Teatralnej Zielonej Księgi ETC pokazuje gotowość teatrów do dawania przykładu w radzeniu sobie z kryzysem klimatycznym.

Nasze coroczne wydarzenia w ramach Festival d’Avignon, w tym European Theatre Academy, wspierają następne pokolenie artystów w stawianiu czoła tym wyzwaniom. Kombinacja mentoringu i warsztatów mistrzowskich prowadzonych przez uznanych artystów i profesjonalistów kultury dla piętnastu młodych twórców rocznie pomaga budować europejskie sieci kontaktów i zawodowe więzi. Zawsze jesteśmy zainteresowani tworzeniem synergii w celu zwiększenia dostępu do naszej pracy. Tworząc publiczne wydarzenie w Awinionie zatytułowane „European Theatre Talks”, zapraszamy polityków europejskich do konsultacji z nami jako z sektorem – w otwartym dialogu. Edycja z roku 2025, pod hasłem „Freedom, Democracy and New Voices” (Wolność, Demokracja i Nowe Głosy), koncentruje się na działaniach, jakie powinni podejmować decydenci i instytucje, by chronić i promować młodych artystów w Europie.
Szczególną uwagę poświęcono tu platformom Prospero NEW i Fabulamundi – NEW VOICES, a także publikacji wniosków z projektu Fabulamundi i serii studiów przypadków ETC (ETC casebooks). „Europejskie rozmowy teatralne” skupią się również na wolności artystycznej i globalnej kampanii na rzecz sztuki i demokracji, OPORU TERAZ RAZEM WZIĘTYCH.

Dążyliśmy również do większej dostępności i różnorodności na wszystkich poziomach praktyki i zarządzania teatrami.
Eksperci szacują, że bardziej dostępny teatr może poszerzyć publiczność nawet o 15%.

Oznacza to nie tylko fizyczną dostępność – poprzez dostosowania zabytkowych budynków, poprawę oznakowania czy stron internetowych – tak, aby osoby z niepełnosprawnościami nie były wykluczone z uczestnictwa w spektaklach. Oznacza to także, że osoby z niepełnosprawnościami powinny być obecne na scenie, w opowiadanych przez teatry historiach, a także w strukturach i zarządach kierujących instytucjami teatralnymi. Wciąż istnieją obszary wymagające pracy – obecnie funkcjonują różne programy wsparcia dla artystów i publiczności z niepełnosprawnościami, ale brakuje systemowego wsparcia dla samych teatrów, które chciałyby zintegrować dostępność w całej swojej działalności i programowaniu artystycznym.

Dialog z Komisją Europejską

Aby osiągnąć postęp w tych kwestiach w skali całego kontynentu, europejski sektor teatralny potrzebuje solidarności, wyobraźni i inwestycji strukturalnych. ETC wyraził te obawy na przyszłość w swoim wkładzie w konsultacje Komisji Europejskiej w sprawie inicjatywy Culture Compass, stworzonej przez komisarza ds. kultury Glenna Micallefa, który niedawno rozpoczął bezpośredni dialog z ETC poprzez osobistą wizytę w maju 2025. roku.

• Po pierwsze, wyraźnie określony model teatru finansowanego ze środków publicznych — będącego fundamentem europejskiej demokracji i kultury — wymaga uznania, ochrony i ponownego zaangażowania inwestycyjnego. Europa ma unikalny na całym świecie system wsparcia publicznego, który odżywia sztukę i kulturę i musimy upewnić się, że pozostanie to częścią naszej innowacji. Od edukacji po produkcję i upowszechnianie – cały łańcuch twórczy musi być wspierany, aby zachował znaczenie w przyspieszającym świecie. Europa potrzebuje strategicznej polityki teatralnej, która postrzega teatr zarówno jako formę sztuki, jak i przestrzeń obywatelską.
• Po drugie, wolność artystyczna znajduje się dziś coraz częściej pod presją.
  Niezbędne są więc mechanizmy ochronne, które zapewnią, że działalność kulturalna może swobodnie przekraczać granice, nawet w obliczu przemian cyfrowych, które przekształcają cały sektor.
• Po trzecie, należy zabezpieczyć fundamenty finansowe. Zobowiązanie do przeznaczenia co najmniej 2% budżetu UE na kulturę, w połączeniu z silniejszym programem Creative Europe, dałoby artystom i organizacjom środki potrzebne do innowacji i budowania wspólnej europejskiej tożsamości.
• Po czwarte, rola kultury w demokracji i dobrostanie społecznym musi być publicznie doceniana i promowana, aby pomóc Europejczykom odbudować dumę i więź poprzez kulturę, wzmacniając poczucie przynależności i tożsamości, a tym samym – społeczną odporność.
• Wreszcie, zasadnicze znaczenie ma przejście w kierunku etycznych, prowadzonych przez Europę kanałów komunikacji. Teatry nie mogą zostać w tyle w sferze cyfrowej – muszą być wzmocnione i upodmiotowione, by mogły nią kierować w duchu wolności, różnorodności i wspólnoty.

POSZUKIWANIE PRAWDY

Patrząc w przyszłość, wierzymy, że istnieje ogromny potencjał dla ściślejszej współpracy pomiędzy dziennikarzami a teatrami, dzięki której można ożywiać historie prasowe i prezentować je nowym odbiorcom. Już dziś widzimy, jak skuteczny może być ten model.
Spektakl Geheimplan gegen Deutschland, wyreżyserowany przez Kaya Vogesa we współpracy z zespołem dziennikarskim CORRECTIV, stanowił teatralną adaptację śledztwa dziennikarskiego o tym samym tytule, dotyczącego tajnych planów skrajnej prawicy, mających na celu wydalenie milionów ludzi z Niemiec. Dzięki przedstawieniom i pokazom spektakl dotarł do 1,5 miliona widzów, stając się katalizatorem największych protestów w Niemczech od czasów II wojny światowej. To dowodzi, że istnieje ogromna przestrzeń dla współdziałania dziennikarzy i teatrów w całej Europie – a poprzez wspólne pomaganie społeczeństwu w zrozumieniu jego złożoności, teatr może wspierać obywateli w mierzeniu się z kluczowymi problemami społecznymi.

Koncepcja konkurujących ze sobą prawd jest tematem, który podejmiemy podczas nadchodzącej Międzynarodowej Konferencji Teatralnej ETC, zaplanowanej na 5–9 listopada 2025 roku w Teatrze Dailes w Rydze (Łotwa).

Pod wspólnym pytaniem: „Czy teatry mogą same określać własną narrację?”, konferencja ta odbędzie się w czasie, gdy światowa polityka coraz bardziej przesuwa się w stronę wrogości i konfliktu, a cięcia w budżetach kultury mają na celu zwiększenie wydatków na obronność. Widzimy, że do debaty publicznej powracają słowa takie jak „nacjonalizm” i „obowiązek”, a populistyczni przywódcy określają działania na rzecz inkluzji i równości mianem „dzielących” lub „politycznych”.
Podczas tego spotkania zaprosimy uczestników do refleksji nad rolą europejskich teatrów w rozumieniu i podejmowaniu dialogu z tymi sprzecznymi „prawdami” obecnymi w społeczeństwie, takimi jak:

1. „Nacjonalizm to uzasadniony program” vs „Nacjonalizm jest niebezpieczny i dzielący”
2. „Wolność artystyczna to niezbywalne prawo” vs „Artyści powinni służyć interesowi narodowemu”
3. „Wolność artystyczna to niezbywalne prawo” vs „Artyści powinni służyć interesowi narodowemu”
4. „Teatry są ośrodkami odporności i spójności społecznej” vs „Teatr to ołtarz elitarnego talentu”
5. „Istnieje dobra propaganda” vs „Propaganda jest zawsze zła”

Członkowie ETC działają w radykalnie odmiennych kontekstach lokalnych: w niektórych regionach Europy postępuje pustynnienie i niedobór wody, podczas gdy inne żyją w warunkach naturalnej obfitości. W jednych częściach kontynentu ludzie nauczyli się żyć w cieniu wojny, w innych – postrzegają ją jako zagrożenie odległe. Pytania o to, jak tworzyć postęp w tych złożonych realiach, będą omawiane również podczas wydarzeń towarzyszących konferencji w Rydze, takich jak Final STAGES Forum oraz Łotewska Prezentacja Teatralna (Latvian Theatre Showcase).

Z pomocą Europy

Jest oczywiste, że aby osiągnąć postęp w tych kwestiach w skali całego kontynentu, żadna organizacja nie jest w stanie działać samodzielnie. Niezbędne jest wspólne dzielenie się wiedzą i koordynacja działań.

To właśnie tutaj Komisja Europejska musi nadal odgrywać kluczową rolę. Poprzez uznanie kultury za filar spójności społecznej i zapewnienie stabilnego finansowania sektora kultury, m.in. poprzez kontynuację niezależnego programu wsparcia finansowego Creative Europe, możliwe będzie, by teatry i sieci teatralne przetrwały i współpracowały. Uważamy, że dalsze pogłębianie tematów opisanych powyżej – a także kontynuacja działań na rzecz wdrażania ETC Theatre Green Book, osiągnięcia równości płci oraz wspierania różnorodnych młodych talentów – to kluczowe kroki, by zapewnić zarówno stabilność finansową, jak i zrównoważony rozwój środowiskowy. Decydenci polityczni powinni zwrócić uwagę na kampanie takie jak RESISTANCE NOW TOGETHER i ustanowić w prawie europejskim „Europejski Akt(łac. actus = czyn) część dramatu, będąca względnie s... More Wolności Artystycznej” (European Artistic Freedom Act).

Europejskie teatry już dziś starają się pisać nową opowieść o odnowie na kartach historii naznaczonej fragmentacją. To bezpośrednio wiąże naszą misję z integracją – włączaniem nowych artystów i społeczności w dialog – oraz przygotowaniem teatrów do przemian cyfrowych i ekologicznych.

Podsumowując refleksje nad trwałą siłą teatru w Europie, z czułością myślę o spektaklu Das neue Leben. Where Do We Go from Here, który stanowi głęboko poruszającą odpowiedź na rozbitą kondycję współczesnego społeczeństwa. Where Do We Go from Here, which offers a deeply moving response to the fractured condition of contemporary society. Czerpiąc inspirację z Dantego i z doświadczeń świata po pandemii, przedstawienie w reżyserii Christophera Rüpinga zostało zaprezentowane podczas otwarcia pierwszego festiwalu Theatertreffen po pandemii.
Było ono czystą odą do miłości i życia, do zdolności ludzkiego ducha do odradzania się.

To, co sprawia, że ten spektakl tak silnie rezonuje, to jego odmowa uproszczenia życia do prostych opozycji. Zamiast tego celebruje sprzeczność: żałobę i radość, bliskość i dystans, pamięć i nadzieję. W czasie, gdy zostaliśmy fizycznie i emocjonalnie rozdzieleni, przedstawienie zszywa nas z powrotem – nie poprzez rozwiązanie fabularne, lecz poprzez wspólne przeżycie, współodczuwanie, czułość.

Czy to wystarczy, by przetrwać te trudne czasy wielokryzysowości? Nie wiem.
Ale z pewnością nie pozostawia nas to bezsilnymi – i pozwala teatrowi zachować swoje miejsce w centrum ludzkiego doświadczenia.
Zresztą, myśl ta towarzyszy mi często, gdy idę pieszo z biura ETC w Deutsches Theater do Domu Europy w Berlinie, tuż obok Brandenburskiej Bramy, w te dni, gdy nie mam przy sobie roweru.

[Na zdj. przedstawienie One More Minute w wykonaniu Teatru Narodowego w Pradze. Fot. Petr Neuber]

tłum Anna Kędziorek

Heidi Wiley jest dyrektorką wykonawczą Europejskiej Konwencji Teatralnej (ETC) od 2009 roku.
Pod jej kierownictwem ETC przekształciła się w uznaną europejską sieć kulturalną o międzynarodowym programie współpracy artystycznej, rozwoju zawodowego i rzecznictwa na rzecz teatrów publicznych w Europie, obejmującą dziś ponad 30 krajów.

To właśnie ona doprowadziła do tego, że ETC stała się strategicznym partnerem Komisji Europejskiej oraz laureatem wielu prestiżowych nagród, m.in. Art Explora – Académie des Beaux-Arts European Award 2022 za innowacyjny dostęp do kultury, a także europejskich nagród za wybitne osiągnięcia w dziedzinie rozwoju publiczności i dziedzictwa kulturowego.

Heidi rozpoczęła karierę jako producentka międzynarodowa i menedżerka tras koncertowych dla artystów Victorii Chaplin i zespołu The Tiger Lillies.
Jest menedżerką kultury z wykształcenia, absolwentką La Sorbonne i Uniwersytetu Leuphana, a w ciągu ostatnich 25 lat żyła i pracowała w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych, Francji i Niemczech.

Link do oryginału: https://www.critical-stages.org/31/uniting-europe-in-an-age-of-fracture/

Link do ETC: https://www.europeantheatre.eu

Link do konferencji w Rydze: https://www.europeantheatre.eu/page/activities/professional-development/etc-international-theatre-conferences/riga-2025