Tercet pytań i odpowiedzi
Maciej Pinkwart poleca lektury:
Zwykle nie lubimy trudnych pytań, zwłaszcza jeśli zadają je nam. Ale lubimy odpowiedzi na trudne pytania, których nam udzielają fachowcy. Książki z takimi odpowiedziami ukazują się zapewne od stuleci. Chciałbym zarekomendować trzy z nich – dwie tegoroczne, jedną nieco starszą. Zacznijmy od najnowszej, wydanej przed kilkoma dniami. Pytania z Księżyca napisał Tomasz Rożek, doktor nauk fizycznych, a zarazem dziennikarz i popularyzator nauki, związany przez wiele lat z radiową Trójką, potem z Radiem 357, ale także z tygodnikiem „Gość Niedzielny” i TVP. Jak więc widać – nauka jest – może być – dziedziną ponadświatopoglądową.
O osobach, które zadziwiają nas swoim postępowaniem bądź szokują poglądami, mówiliśmy dawniej: ty z księżyca spadłeś? I nie było to zdanie specjalnie pochlebne. A pytania, które teraz spadły z księżyca są i fundamentalne, i incydentalne. Ale zawsze ciekawe. W książce znalazł się wybór pytań zadawanych Tomaszowi Rożkowi przez słuchaczy porannej audycji Radia 357.
Odpowiedzi jest 214. Napisane są językiem prostym i zrozumiałym, a zarazem nie banalnym. Tekstom towarzyszą rysunki Tadeusza Marka, próbujące udawać ilustracje Bohdana Butenki (niestety, tylko próbujące) oraz komentarze w dymkach Marcina Łukawskiego, próbujące być dowcipne (niestety, tylko próbujące). Wśród pytań znalazły się i takie fundamentalne, jak te o energię gwiazd i o życie w Kosmosie (zabrakło pytania o to, czy Bóg istnieje, wiadomo), jak i bardziej incydentalne, ale również naukowo rzetelnie przebadane. Te ostatnie zaciekawiły mnie najbardziej: czy ryby muszą się myć – jak mucha ląduje na suficie – dlaczego starsi ludzie mają siwe włosy – dlaczego firanka prysznicowa klei się do ciała i czy to prawda, że częste mycie skraca życie… Pytania – i odpowiedzi na nie – są pogrupowane w czterech rozdziałach: Kosmos, Przyroda, Człowiek, Cywilizacja. Ładna oprawa graficzna, twarda okładka i niewymuszony luz powodują, że publikacja ta może być dobrym prezentem dla dzieci i wnuków. A i sami ją przeczytamy w wolnej chwili z przyjemnością. Bo choć książka, którą wydała fundacja Tomasza Rożka w systemie self-publishing, zapewne jest przeznaczona dla dzieci, takie od szóstej klasy wzwyż, to przyznam, że lektura wciągnęła mnie tak bardzo, że Pytania z Księżyca przeczytałem w jeden wieczór. I nie przypuszczam, żeby było to spowodowane starczym zdziecinnieniem.
Zaciekawiony wieloma poruszonymi w niej problemami, nie byłem jednak całkiem usatysfakcjonowany, bo nie wszystko, co mnie ciekawiło, znalazło w niej odpowiedź. Wyciągnąłem przeto z półki wcześniejszą, kupioną już parę miesięcy temu publikację autorstwa Konrada Skotnickiego, występującego pod pseudonimem Doktor z TikToka, zatytułowaną jak artykuł w tabloidzie: 111 faktów, które zniszczą twoje wyobrażenie o świecie. Artykułów jest tu mniej niż u Rożka, ale są obszerniejsze, może bardziej udokumentowane, no i pozbawione irytujących wyśmiszków. Choć i tu hecheszki, zwłaszcza w tytułach, dają się zauważyć. Autor jest także naukowcem, doktorem chemii i rzeczywiście propaguje w ciekawy sposób problemy naukowe na TikToku, gdzie jego konto obserwuje ponad pół miliona osób.
Tutaj także artykuły zebrane są w grupy tematyczne: Ogień… oraz to, co się pali, świeci, wybucha – i grzeje; Powietrze… oraz to co w nim, na nim, z niego – i lotne; Woda… oraz to co na wodzie, pod wodą – i płynne, Ziemia… oraz to, co w niej, na niej – i stałe; Eter… oraz to, co nieuchwytne, niedosiężne – i niepojęte; Człowiek… oraz wszystko, co ludzkie. Część poruszonych tu problemów jest podobna do tych z książki Rożka (a raczej odwrotnie, bo Skotnicki publikował swoją wcześniej), ale nie brak rzeczy innych, a ogromnie ciekawych. Wybieram te, które mnie najbardziej zadziwiły: Dlaczego koty kochają pudełka? Co ma wspólnego Bluetooth z Wikingami? Co jest najdziwniejszego w ośmiornicach? Ile martwych os zmieści się w jednej fidze? (już nigdy nie zjem suszonej figi!). Dlaczego mamy siedem dni w tygodniu? Po co nam włosy na tyłkach? I wreszcie fascynujący problem: dlaczego ludzkie penisy nie mają kości? No, bo niestety nie mają. A niektóre zwierzęce mają.
Żeby odjechać na święta zimową trojką, sięgnąłem wreszcie do najstarszej z opisywanych tu książek, tym razem zagranicznej, ale o podobnej proweniencji. I, przyznam, której tytuł podoba mi się najbardziej: Jak długo trwa teraz? Tym razem jest to 191 pytań i odpowiedzi, wybranych z rubryki Ostatnie słowo, zamieszczanej na łamach brytyjskiego tygodnika „New Scientist”. Pytania formułują czytelnicy, a odpowiedzi – też czytelnicy, ale i naukowcy, współpracujący z magazynem. I tutaj także problemy są pogrupowane w rozdziały tematyczne: Królestwo zwierząt, Wysoko i jeszcze wyżej (Kosmos), Domowe sekrety, Ciało ludzkie, Życie na Ziemi, W szerokim świecie, Fizyka, Samoloty, pociągi i samochody, Technologia, Cóż to jest, do licha?, Nasze ostatnie słowo. Podoba mi się tłumaczenie, szczególnie tytułów poszczególnych problemów – Maria Brzozowska przetłumaczyła nie słowa, tylko zabawne aluzje do wielu, niekiedy specyficznie polskich, kontekstów, nie tylko naukowych, ale także społecznych i kulturowych. Ta książka jest jednocześnie bardziej naukowa, i bardziej popularna – głównie przez to, że pytania maja niekiedy charakter(gr. charakter = wizerunek), postać literacka o wyraźnie i... More osobisty: widziałem…, zdarzyło mi się…, badałem… Zarówno pytania, jak i odpowiedzi formułują tak naukowcy, jak i amatorzy, a do redakcji „New Scientist” przysyłają je osoby z Wielkiej Brytanii, USA i Kanady, Australii i Nowej Zelandii, znalazłem nawet jedno z Polski.
Niektóre problemy powtarzają się we wszystkich trzech pozycjach, choć są rozmaicie przedstawione. Warto porównać rozważania na temat tego, że w zasadzie nie wiemy, dlaczego rower, na którym jedziemy, utrzymuje się w pozycji pionowej. Impresje naukowe na ten temat w książce tłumaczonej z angielskiego są bardziej źródłowe, ale za to mniej zabawnie przedstawione, niż w Pytaniach z księżyca. Podobnie omawiane są kwestie związane z tym, dlaczego Pluton już nie jest planetą, czy dlaczego przestaliśmy latać na Księżyc, a także kilka innych – ale kto będzie miał czas i ochotę dokonywać takich analiz? Ja to zrobiłem – miałem czas i ochotę – ciekawe! No właśnie – czas. To zagadnienie fascynuje mnie od dawna i znalazłem w tych książkach kilka naprawdę interesujących artykułów, związanych z naturą czasu, choć nadal nikt nie wymyślił lepszej jego definicji niż Einstein: Czas to jest to, co mierzymy zegarkiem. Ale, jak wiadomo, choć trudno to zaakceptować człowiekowi, z którym czas powoli wygrywa wojnę – tak naprawdę nauka już dawno stwierdziła, że czas w zasadzie nie istnieje, są tylko skutki jego działania…
Zafascynowało mnie w tej książce wiele problemów, a wśród nich pytanie – czy szkło naprawdę jest płynem, jak twierdzą przewodnicy po starych kościołach, w których witraże są grubsze w dolnych częściach. Nie, nie jest – choć nie całkiem jest ciałem stałym. Ale dlaczego? Tutaj trochę jesteśmy bezradni… Na szczęście, jakakolwiek by nie była fizyczna natura szkła – jedno jest pewne: jeśli nie będące stałym płynem szkło ma odpowiednie parametry, zawsze można je napełnić odpowiednim płynem. I tego się trzymajmy.
Jeśli szykujecie prezent dla wnuka w podstawówce – sięgnijcie po Pytania z Księżyca. Jeśli dla dziecka w liceum – Doktor z TikToka będzie w sam raz. Jeśli chcecie sami spędzić parę godzin odkrywając rzeczy nieoczekiwane – poszukajcie w Internecie książki Jak długo trwa teraz. Sprawdziłem – jest dostępna i nie kosztuje dużo. A ja się cieszę, że mam wszystkie trzy.
A teraz według naukowców trwa od kilku milisekund do kilkudziesięciu sekund. Ale tak naprawdę – z teraz jest trochę tak jak z jazdą na rowerze – właściwie też nie specjalnie wiemy, jak ono działa i czym jest. Teraz jest jakby elementem czasu – ale już to sobie powiedzieliśmy: nie wiemy, czym jest czas. I ostatnie zdanie z ostatniego rozdziału tej ostatniej książki, w którym jeden z autorów, Richard Webb, zastanawia się nad tym, czym jest teraz: Dlatego być może jedyną sensowną odpowiedzią jest wskazówka, by żyć właśnie teraz – niezależnie od tego, ile ono trwa.
I jeszcze jedno: tytułem eksperymentu, zadałem kilka pytań z Księżyca tzw. sztucznej inteligencji, a konkretnie – programowi Copilot, który mamy za darmo wmontowany do wyszukiwarki Edge w Windows 10 i 11. Odpowiedzi, choć nie identyczne z tymi, zawartymi w książkach, były równie ciekawe, a jeśli chodzi o muchę i sposób jej lądowania na suficie – nawet ciekawsze. Co nie oznacza, że powinniśmy komukolwiek darowywać na Gwiazdkę tylko link do jakiegoś algorytmu wspomagającego naszą wiedzę. Ale dobrze jest wiedzieć, że w razie potrzeby nasi komputerowi czy telefonowi asystenci są pod ręką. Trzeba tylko chcieć i umieć skorzystać z ich możliwości. Ciekawe czasy? Nie tylko: także czasy dla ciekawych.
Maciej Pinkwart
————————————-
Tomasz Rożek, Pytania z Księżyca, Wydawnictwo „Nauka. To lubię”, Gliwice 2023, komentarze do tekstu Marcin Łukawski, ilustracje Tadeusz Marek, 219 stron
Konrad Skotnicki, Doktor z TikToka. 111 faktów, które zniszczą twoje wyobrażenie o świecie, Wydawnictwo „Znak”, Kraków 2023, 304 strony
Frank Swain (redakcja), Jak długo trwa teraz?, Wydawnictwo Insignis, Kraków 2020, tłumaczenie Maria Brzozowska, 400 stron.