Obraz rzeczywistości wyłaniający się z czterech dramatów Myśliwskiego (Złodziej, Klucznik, Drzewo, Requiem dla gospodyni), pisanych przez trzy dekady, zadziwia spójnością, tak jakby były z góry zaplanowaną całością, tetralogią, mającą pochwycić skomplikowaną naturę przemian dokonujących się przez ponad pół wieku w świadomości polskiej. Być może pod wpływem własnych obserwacji poczynionych w laboratorium dramatu(gr. drama), rodzaj literacki (obok epiki i liryki), obejmuj... More narodził się jego głośny wykład Kres kultury chłopskiej (1999). To w tym tekście, sumującym doświadczanie przemian, autor bez sentymentalizmu czy rozdzierania szat, z zimną racjonalnością opisał nieuchronność końca tej kultury, która musiała ustąpić przed naporem cywilizacji i społecznych zmian, jakie pociągnął tzw. awans chłopów ze wsi do miasta. Ten kres oznaczał tym samym kres dawnej literatury mówionej, czy też zapisywanej możliwie najbliżej literatury mówionej – te objawy twórczości nieświadomej często, ale niezwykle inspirującej tropił Wiesław Myśliwski przez lata jako redaktor kwartalnika „Regiony”, a jej odpryski można odnaleźć także w jego dramatach.
Otrzymaliśmy dzieło trudne do zastąpienia: oto w dramatach Wiesława Myśliwskiego, uważanego przede wszystkim za prozaika, zapisany został i uchwycony w swojej dynamice proces przeistoczeń, jakim ulegała duchowość polska drugiej połowy XX wieku. Powstało zarazem odkrywcze świadectwo temperatury czasów i zderzenia jednostki (ale i całego społeczeństwa) z historią. Od czasów okupacji, poprzez okres reformy rolnej, schyłek PRL-u aż po neokapitalistyczną ponowoczesność. Przy czym Myśliwski z wielką precyzją dobierał momenty dziejowe, uwydatniające naturę zjawisk składających na kres jednych a narodziny innych miar rzeczy. Zwykle były to momenty przełomowe, o których Szekspir mawiał, że „świat wyszedł z formy” – nic dziwnego, że Tadeusz Bocheński zatytułował swoje posłowie do Dramatów Wiesława Myśliwskiego „Gdy świat wypada z form”.
Pisarz nikogo nie wini za ten proces nieuchronnej przemiany. Kultura chłopska pada pod ciosami cywilizacji i nie ma to rady. Ale to nie znaczy, że czasy tak głębokiej przebudowy mają być okresem nieprawości. Zawsze można i trzeba być człowiekiem przyzwoitym – ten etyczny wymiar mocowania się jednostki z historią jest może najważniejszym przesłaniem tetralogii dramatycznej Myśliwskiego.
Yorick
Dramaty Wiesława Myśliwskiego, Wydawnictwo Znak, Kraków 2023.