Sztuka Kundery osnuta wokół przygód bohaterów powieści Diderota Kubuś Fatalista i jego pan. Powstała w trudnym okresie dla pisarza – po wkroczeniu wojsk Układu Warszawskiego do Czechosłowacji. Pisarz znalazł się na indeksie i wtedy właśnie przyjaciele zaproponowali mu przygotowanie pod cudzym nazwiskiem adaptacji… Idioty Dostojewskiego. Kundera jednak, przeciwnik adaptacji, a zarazem wielki admirator dzieła Diderota postanowił napisać dramat(gr. drama), rodzaj literacki (obok epiki i liryki), obejmuj... More, będący swoistymi wariacjami na kanwie powieści mistrza francuskiego Oświecenia. Wykorzystał w swym utworze 3 przeplatające się wątki: amorów Kubusia, jego Pana i zemsty pani Pommeraye na niewiernym markizie, posługując się teatralnym prawem do skrótu i chwytem płynnego przechodzenia z postaci w postać. Okoliczności powstania utworu wyłuszcza autor we wstępie, m.in. zaznaczając, że w sztuce znalazły się aluzje do innych jego (tj. Kundery) utworów. W przeciwieństwie do Diderota czeski autor w II połowie XX wieku nie był optymistą, jego dramat cechuje poczucie nieuchronnej klęski – zresztą wstęp przesycony jest przeświadczeniem, że zniewolenie Czechów trwać będzie nie widzieć jak długo. Historia dopisała do pesymizmu Kundery bardziej krzepiące zakończenie, mimo, że Kubuś zamyka iście Becketowskie poczucie kresu:
KUBUŚ : Chcę zatem, żeby poprowadził mnie pan… naprzód.
PAN, rozglądając się zakłopotany wokół siebie: Bardzo chętnie, ale gdzie jest naprzód?
KUBUŚ: Wyjawię panu wielki sekret. Odwieczny podstęp ludzkości. Naprzód znaczy byle gdzie.
Kundera napisał dzieło oryginalne, choć z udziałem bohaterów i wątków znanych z powieści Diderota. Nie jest to jednak ani adaptacja(łac. adaptare = przystosowywać), przystosowanie utworu li... More, ani komentarz – zresztą Kundera uważał, ze dzieło Diderota (podobnie jak Tristram Shandy Sterne’a) jest nieredukowalne: „Kubuś Fatalista jest jedną z tych powieści, które kocham najbardziej; jest jedną wielką zabawą i humorem; jest wolnością i rozkoszą formy; dlatego, jak pisałem w Sztuce powieści, „książka ta we Francji pozostaje skandalicznie niedoceniana: zawiera ona wszystko, co Francja utraciła i czego odzyskać nie chce”.
Kundera rzadko zezwalał zawodowym zespołom na wystawienie tej sztuki, zrażony jej realizacjami, a zwłaszcza zakazanymi „adaptacjami”, bo – jak powiadał – „nic nie wywołuje większych szkód dla sztuki jako takiej niż nadmiar pieniędzy w rękach przerafinowanego durnia”.
Yorick
Milan Kundera, Kubuś i jego Pan, hołd w trzech aktach dla Denisa Diderota (Jacques et son Maître. Hommage á Denis Diderot en troi actes, 1981, powst. 1971),tłum. Marek Bieńczyk, 2000