27 grudnia 1928
POWSTANIE STAŁEGO TEATRU DLA DZIECI – „BAJ” W WARSZAWIE
„BAJ“ w Warszawie, lalkowy teatr dla dzieci, został założony w drugiej połowie 1928 roku z inicjatywy działaczy Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci (RTPD), a zwłaszcza dzięki intensywnym staraniom aktora Szczepana Baczyńskiego. Działał od 1929 w I Kolonii Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej (WSM) na Żoliborzu w Warszawie, stanowiąc jedną z form bardzo rozbudowanej pracy społecznej tego środowiska. W 1930 roku w wyniku konkursu przyjął nazwę „Baj” – od imienia bohatera sztuki Marii Kownackiej.
Podczas II wojny światowej działał przy Ognisku nr 13 Rady Głównej Opiekuńczej, rozwijając działalność w szkołach powszechnych i przedszkolach oraz konspiracyjnie współpracował z osobami organizującymi przedstawienia dla dzieci żydowskich w Getcie w Warszawie oraz z teatrami partyzanckimi.
Odtworzony zaraz po II wojnie światowej miał inne nazwy: Teatr Robotniczego Teatru Przyjaciół Dzieci – RTPD „Baj” (1945-1949; od 1945 pracował razem z podlegającym mu Teatrem Kukiełkowym „Miś”), Teatr Towarzystwa Przyjaciół Dzieci „Baj” (1949 -1951), Kukłowy Teatr Młodego Widza „Baj” (od 12 IV 1951 do 1953), Państwowy Teatr Lalek „Baj” (1954-1956; otrzymał subwencję z Ministerstwa Kultury i Sztuki i 1 I 1954 został upaństwowiony), Państwowy Teatr Lalki i Aktora „Baj” (1957- 1994), Teatr „Baj” (od lutego 1994).
Początkowo nie miał własnej siedziby. Grał w różnych salach Warszawy (m.in. na ul. Suzina 4, w Teatrze Małym przy ul. Marszałkowskiej 81, w sali Polskiej YMCA przy ul. Konopnickiej 6, w świetlicy przy ul. Rakowieckiej 6) oraz gościnnie w całej Polsce. Od grudnia 1953 ma stałą siedzibę w budynku należącym do środowiska polskich Żydów, który wzniesiono w 1914 roku jako Wychowawczy Gmach Warszawskiej Gminy Starozakonnych im. Michała Bergsona. Po II wojnie w budynku tym mieścił się Żydowski Dom Kultury. W latach 1948-1950 gmach przebudowano wg projektu Eleonory Sekreckiej dla Teatru Żydowskiego, a ostatecznie został w grudniu 1953 roku udostępniony teatrowi „Baj” (dziś – rok 2018 – w generalnym remoncie).
Rozpoczął działalność jesienią 1928 przedstawieniem „Koncert Półpanka” złożonym z tekstów wg „O krasnoludkach i sierotce Marysi” Marii Konopnickiej oraz „Jaś i Małgosia” Or-Ota [Artura Oppmana], w reżyserii Szczepana Baczyńskiego i scenografii Józefa i Marii Mieszkowskich. Następnym przedstawieniem była sztuka „O Kasi, co gąski zgubiła” Marii Kownackiej w reżyserii Szczepana Baczyńskiego (scenografia – Zygmunta Bobowskiego, muzyka Jana Wesołowskiego). W pierwszym zespole byli: Joanna Landy, Anna Wesołowska, Zygmunt Bobowski, Stanisław Landy, Jan Wesołowski. Od 1929 rozpoczęła współpracę z teatrem Maria Kownacka.
W latach trzydziestych dało się w Polsce zauważyć wzmożone zainteresowanie teatrem dla dzieci: 21 IX 1929 otwarto w Warszawie Teatr dla Dzieci pod kierunkiem Tymoteusza Ortyma (Prokulskiego) na ul. Hożej 29 w sali kina Hollywood. Teatr utrzymał się do 1939 roku – grywał w Warszawie w dni świąteczne w różnych pomieszczeniach oraz w objeździe. W niecały miesiąc później 10 X 1929 otwarto w Warszawie teatr „Jaskółka” na ul. Bielańskiej 5 w sali byłego Teatru „Nowości” pod kierunkiem Haliny Starskiej i współpracy literackiej Heleny Zakrzewskiej; teatr działał do marca 1933 w różnych miejscach. W 1934 roku (18 XI) odbyła się inauguracja Teatru dla Dzieci Instytutu „Reduty” – przedstawieniem „Zmarznięte serce” Kazimiery Jeżewskiej w sali kina „Majestic” pod kierunkiem Ewy Kuniny i Zofii Mysłakowakiej; działał w rozmaitych lokalach, czynny do wybuchu II wojny.
Po krótkiej przerwie jesienią 1930 roku „Baj” wznowił działalność w I kolonii WSM na Żoliborzu pod kierownictwem Jana Wesołowskiego (kierownikiem literackim została Maria Kownacka) inscenizacją „Bajowe bajeczki i świerszczowe skrzypeczki” Marii Kownackiej – pierwszej wersji przyszłej „żelaznej” pozycji tego teatru „O straszliwym Smoku i dzielnym Szewczyku, prześlicznej Królewnie i królu Gwoździku”. Przedstawienia odbywały się w niedziele przed południem (do wybuchu wojny w 1939 roku – 20 premier), grane na scenie o budowie szopki wg projektu
Aleksandra Palińskiego wciąż przez niego udoskonalanej (z rowkami do prowadzenia lalek w podłodze). W przedstawieniu brał udział tzw. przepowiadacz, który prowadził przedstawienie, objaśniał akcję, uczył piosenek. Odgrywał tę rolę Jan Wesołowski. Od 1931 „Baj” rozpoczął występy gościnne w innych dzielnicach Warszawy, zwłaszcza peryferyjnych, od 1932 w innych miastach (m.in. w Łodzi, 31 I -2 II 1932 w auli Gimnazjum Miejskiego przy ul. Sienkiewicza, ponownie 8-11 XII 1932, XII 1937) oraz na zaproszenie Wiejskiego Uniwersytetu Orkanowego w Gaci prowadzonego przez Zofię i Ignacego Solarzów (w lutym 1938).
Wynikiem współpracy nawiązanej z Państwowym Instytutem Sztuki Teatralnej – PIST w Warszawie było wspólne przedstawienie lalkowe: „Słoniątko” wg Rudyarda Kiplinga, w reżyserii Henryka Ładosza wykonał zespół „Baja”, a inscenizację bajek i piosenek opracowali studenci PIST-u (26 XI i 10 XII 1933).
Dla zapewnienia teatrowi repertuaru ogłoszono w marcu 1934 pierwszy konkurs na dramat(gr. drama), rodzaj literacki (obok epiki i liryki), obejmuj... More lub adaptację dla sceny kukiełkowej. Nadesłano 17 sztuk. W marcu 1935 roku konkurs został rozstrzygnięty przez 11-osobowe jury, w którym byli m.in.: Janina Porazińska, Stefania Sempołowska, Ewa Szelburg-Zarembina, Janusz Korczak, Aleksander Zelwerowicz. Przyznano sześć nagród trzecich, m.in. Hannie Ożogowskiej za „Jesień idzie” i Annie Świrszczyńskiej za „Jak to było w kraju, gdzie pieprz rośnie i raki zimują”.
Od samego powstania „Baj” rozwijał działalność popularyzującą teatr lalek i kukiełkę jako lalkę „bajową”, typowo polską, jak wówczas mówiono. W tym celu zorganizował sekcję kukiełkową, w której dzieci uczyły się robienia lalek i reżyserii przedstawień. W „Baju” wykonywano także na zamówienie scenę lalkową, komplety lalek i dekoracji do przedstawień dla różnych instytucji oświatowych, m.in. dla szkół, harcerzy, teatrów ludowych Jędrzeja Cierniaka. Od 1935 roku „Baj” prowadził wakacyjne kursy lalkarskie, powstałe z inicjatywy Światowego Związku Polaków z Zagranicy (w wyniku pierwszego zorganizowanego 1935 w Brodach powstał polski teatr lalkowy na Łotwie i trzy w Niemczech), w których uczestniczyli obok Polaków z zagranicy członkowie Związku Harcerstwa Polskiego, Związku Nauczycielstwa Polskiego, Instytutu Teatrów Ludowych Jędrzeja Cierniaka.
Teatr „Baj” przyczynił się także do powstania rozmaitych publikacji na temat teatru lalek, m.in. pierwszego podręcznika lalkarskiego „Teatr kukiełek” Marii Kownackiej (1935), artykułów referujących wyniki badań nad percepcją teatru przez dzieci prowadzonych w sekcji pedagogicznej pod kierunkiem Stefana Baleya („Badania teatrologiczne nad dziećmi” Heleny Tyrankiewiczowej, „Teatr w Szkole” 1937 nr 1-9; „Nie wychowujemy marionetek, lecz za pomocą marionetek” Jana Wesołowskiego, „Teatr Ludowy”1938 nr 7/8), działu kukiełkowego pod redakcją Jana Wesołowskiego w miesięczniku „Teatr Ludowy” (II 1938), gdzie publikowano pierwsze recenzje pisane ze zrozumieniem właściwości teatru dla dzieci i teatru lalek: „Jest w „Baju” konsekwentnie przestrzegana klasyczna zasada teatru kukiełkowego, że punktem wyjścia dla ruchu kukiełki jest tylko ruch kijka. Żadnych dodatkowych mechanizmów nie ma. (…) Chodzi o wydobycie charakteru postaci, o zrytmizowanie, o nadanie jej przez cały czas przedstawienia charakteru” (Tadeusz Byrski „Dwie godziny w krainie inteligentnej fantazji”, „Życie WSM” 1939, styczeń).
Podczas II wojny światowej „Baj” działał przy Ognisku Rady Głównej Opiekuńczej nr 13 na Żoliborzu 2 (jednym z uczestników był przyszły sławny aktor(łac. actor), osoba grająca jakąś rolę w teatrze lub fi... More Zbigniew Cybulski), dając do wybuchu Powstania Warszawskiego przedstawienia w szkołach powszechnych w całej Warszawie, a równocześnie współpracował konspiracyjnie z artystami w Getcie założonym przez Niemców w Warszawie, gdzie dawni członkowie „Baja” (Klementyna Krymkowa, Leokadia Puszetowa, Janina Sternowa-Kampfer, Anna Osserówna) starali się tworzyć przedstawienia dla dzieci żydowskich uwięzionych w Getcie, pozbawionych radości dzieciństwa, często chorych i głodujących. Wysyłał potrzebne materiały – dekoracje, kostiumy, lalki, teksty. Podobnie do teatrów jenieckich oraz partyzanckich.
Po wojnie teatr odtworzono 13 VIII 1945. Na inaugurację 14 X 1945 zagrano „Cztery mile za piec” Marii Kownackiej (reżyseria Barbary Abramow, scenografia Witolda Millera, muzyka Jana Wesołowskiego).
W dziejach „Baja” do najciekawszych przedstawień należały najpierw m.in. inscenizacje krótkich bajek, wierszy i piosenek z „Płomyka” („O koziołeczku”, „O młynareczce”, „O Kasieńce”, „O Czerwonym Kapturku”, „Czarodziejska fujarka”, „Plama na podłodze” Janiny Porazińskiej, „Koza, kózka i wilk” Adama Mickiewicza, „Wesoła trójka” i „Zimowa przygoda” Ewy Szelburg-Zarembiny). A następnie inscenizacje bardziej rozbudowane: „O Kasi, co gąski zgubiła” Marii Kownackiej (1929, w reżyserii Szczepana Baczyńskiego, pierwsza wersja, 1930, druga wersja poszerzona), „Bajowe bajeczki i świerszczowe skrzypeczki” Marii Kownackiej (1930), „Historia cała o niebieskich migdałach” Lucyny Krzemienieckiej (1 I 1933 oraz 6 IV 1946).
Teatrem kierowali kolejno: Aldona Lipszycowa (1945-46), Szczepan Baczyński (1 IX 1946-31 VIII 1949, w sez. 1948/49 i w 2 poł. 1949 Zbigniew Brydak, kierownik artystyczny Iza Kunicka), Jan Dargiel (1 II 1950-21 VIII 1973), H. Słojewska (p.o. dyrektora, 21 VIII-31 X 1973), Krzysztof Niesiołowski (od 1 XI 1973 do 31 XII 2008), Ewa Piotrowska (od 1 stycznia 2009 roku).
Dzięki ich rozumieniu zdań teatru dla dzieci – „Baj” pozostał sceną dla widza najmłodszego, teatrem posługującym się przede wszystkim technikami lalkowymi (choć od czasu do czasu gra się tu na żywym planie), grającym klasyczny repertuar, rozważnie dobierane nowości, dbałym o pedagogiczne znaczenie przedstawień, ich poetycki i barwny wyraz inscenizacyjny.
Dalsze dzieje „Baja” należą już do „Części III – po roku 1945”, ale tu trzeba spojrzeć na tę dalszą
perspektywę… Po II wojnie – od dyrekcji Aldony Lipszycowej do Krzysztofa Niesiołowskiego – grano m.in.: „Wilk koza i koźlęta” Jana Grabowskiego (27 III 1949, w reżyserii Szczepana Baczyńskiego), „Sława mistrza Twardowskiego” Kazimiery Jeżewskiej (10 IV 1954, w reżyserii Jerzego Dargiela, scenografii Tadeusza Sowickiego), „Krawiec Niteczka” Kornela Makuszyńskiego (8 VI 1954, w reżyserii Bohdana Radkowskiego, scenografii Ireny Pikiel), „O Jaśku Złotniku i Burmistrzance” Kazimiery Jeżewskiej (21 IX 1956, w reżyserii Jerzego Dargiela, scenografii Alego Bunscha), „O straszliwym Smoku…” Marii Kownackiej (8 XII 1956, w reżyserii Bohdana Radkowskiego, scenografii Alego Bunscha), „Młyn w Jałbrzykowie” Hanny Januszewskiej (8 V 1958, w reżyserii Jerzego Dargiela, scenografii Jana Marcina Szancera), „O Janku Wędrowniczku” wg Marii Konopnickiej (30 XI 1971), „Młynek do kawy” wg Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego (18 V 1974, w reżyserii Krzysztofa Niesiołowskiego), „Leć głosie po rosie” Natalii Gołębskiej (10 XII 1974, w reżyserii Edwarda Dobraczyńskiego), „Tygrysek” Hanny Januszewskiej (31 XII 1974, w reżyserii Krzysztofa Niesiołowskiego)…
Za dyrekcji Krzysztofa Niesiołowskiego „Baj” sięga po utwory Jana Christiana Andersena i Maurycego Maeterlincka, wartościową literaturę nie tylko dla dzieci, jak Konstanty Ildefons Gałczyński, Bolesław Leśmian, Lewis Carroll, Stefan Themerson, nowości polskiego i zagranicznego repertuaru. Rozwija wymianę z zagranicą (Niemcy, Rosja, Litwa). Występuje na polskich i obcych festiwalach. Znacznie odmładza zespół aktorów. Rozszerza krąg współpracowników.
Kierującej obecnie Teatrem „Baj” Ewie Piotrowskiej, trafnie wyszukanej na następczynię i kontynuatorkę przez Krzysztofa Niesiołowskiego absolwentce Kierunku Reżyserskiego na białostockim Wydziale Lalkarskim Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie – przyszło obecnie działać w wielkim trudzie związanym z przebudową budynku teatralnego. Mimo to prowadzi „Baja” znakomicie pod względem artystycznym – w doborze repertuaru, współpracowników, sztuki inscenizacyjnej i myślowego przesłania do małych i dużych widzów.
Bibliografia o Teatrze „Baj”: m.in. „Teatr Lalek” (1963 nr 2; 1969 nr 1-4); wspomnienia o dziejach Teatru „Baj” zgromadził Henryk Jurkowski, zasłużony badacz teatru lalek w Polsce i na świecie, w książce „W kręgu warszawskiego „Baja”, opracował i zebrał Henryk Jurkowski, Warszawa 1978 (książkę poprzedził obszernym wstępem „Teatr „Baj” i jego epoka”, s. 5–83 i zaopatrzył w skrupulatne „Kalendarium teatru „Baj” w opracowaniu Teresy Ogrodzińskiej, s. 170 203 oraz 72 fotografie); Marek Waszkiel „Dzieje teatru lalek w Polsce (do roku 1945), Warszawa 1990; Marek Waszkiel „Dzieje teatru lalek w Polsce 1944-2000”, Warszawa 2012. W 2014 roku Ewa Piotrowska jako dyrektor i kierownik artystyczny Teatru „Baj” doprowadziła do wydania publikacji upamiętniającej „85 lat najstarszego teatru lalek w Polsce” – pt. „Baj wśród dzieci” (wg koncepcji i redakcji Marka Waszkiela przy współpracy Aldony Kaszuby). A w książce oprócz dokumentów fotograficznych, artykułów o kolejnych dyrektorach teatru, rozmów z twórcami i wspomnień znalazło się nieocenione dla wiedzy o „Baju” „Kalendarium Teatru Baj” w opracowaniu Karola Suszczyńskiego oraz „Spis premier” (165!).
Nazwę „Baj” zapożyczały inne teatry, jak Pomorski Teatr Lalek w Bydgoszczy (powstał 28 V 1945, zarejestrowany na liście teatrów Ministerstwa Kultury i Sztuki z 10 VIII 1945), który Irena Pikiel otworzyła w Bydgoszczy 28 X 1945 pod nazwą Teatr Kukiełek RTPD „Baj Pomorski” (następne nazwy: Teatr Lalki i Aktora „Baj Pomorski”, od 21 X 1992 „Teatr „Baj Pomorski”); przeniesiony 21 IV 1946 do Torunia na ul. Piernikarską 9 do budynku adaptowanego na teatr po II wojnie światowej (1957-1958 i 1999 remontowany, generalna przebudowa i modernizacja w latach 2005-2006 za dyrekcji utalentowanego reżysera i organizatora Zbigniewa Lisowskiego).
Bożena Frankowska