komedia dell’arte

(wł.), typ komedii powstałej we Włoszech, nazywanej m.in. Teatrem Arlekina, która ukształtowała się ok. 1550, zdobywając publiczność w całej Europie – od Paryża po Moskwę; w Paryżu powstał stały Théâtre Italien (1680-1780). Doświadczenia k.d.a. oddziaływały na teatr plebejski w wielu krajach, a także na twórczość wybitnych dramaturgów, m.in. Szekspira. Komedie w stylu dell’arte były oparte na scenariuszu, ale improwizowane przez aktorów (dzięki czemu stawali się oni autorami swych postaci), występujących w maskach i charakterystycznych strojach; aktorzy reprezentowali określone typy (Arlekin(wł. Arlecchino), postać komiczna z włoskiej komedii dell... More, Doktor, Pantalone, Kolombina i Kapitan). W k.d.a., której rozkwit przypada na XVI-XVIII w., pojawiały się chwyty właściwe [porównaj:] burlesce, epizody o błazeńskim charakterze (z czasem dominujące w przedstawieniach nad tekstem i intrygą). Z dorobku tej komedii korzystał m.in. Molier; na zasadach k.d.a. oparł swoje „Parady” Jan Potocki (1792). Zmierzch k.d.a. nastąpił w okresie oświecenia, do czego przyczynił się m.in. Carlo Goldoni (1707-93), przeciwnik improwizacji i prostackiego humoru. Głoszona w czasach oświecenia teza, że „głównym i niezbędnym celem aktora jest przekonać, iż nie odstępuje od prawdy…” położyła kres karierze karykaturalnych figur komedii włoskiej.