sprawozdanie z seminarium Zdrowie psychiczne w teatrze
Teatr Polski, Wrocław, 20 stycznia 2026
Seminarium zorganizowane przez Fundację Katarynka odbyło się w Teatrze Polskim we Wrocławiu. Spotkanie otworzyła Izabela Duchnowska (Teatr Polski, Wrocław):
“…spotykamy się po to, by rozmawiać o teatrze, który tworzymy. Teatrze, który chcemy, aby był sztuką odważną, ale jednocześnie wrażliwą na drugiego człowieka. Ta wrażliwość jest dla nas kluczowa. Podobnie jak odpowiedzialność, którą chcemy brać za to, co robimy. …Życzę nam wszystkim – także sobie – inspirujących rozmów, wspólnego dialogu i tego, abyśmy rzeczywiście tworzyli teatr otwarty, myślący o uczestniczkach i uczestnikach, o nas wszystkich.(…) spotkaliśmy się tutaj, bo nam zależy. A od tego przecież wszystko się zaczyna. Życzę nam, aby jak najdłużej nam zależało.”
Na seminarium przyjechały osoby związane z teatrem: twórcy teatralni – zarówno artyści, jak i osoby odpowiedzialne za funkcjonowanie i organizację instytucji teatralnych – a także terapeuci, przedstawiciele fundacji oraz krytycy.
Justyna Mańkowska-Kaczmarek (Fundacja Katarynka) podkreśliła na wstępie: “Spotykamy się dziś na seminarium „Zdrowie psychiczne w teatrze”. Nie mogę pominąć faktu, że seminarium realizowane jest w ramach projektu Pracownie – obszary wrażliwe, finansowanego ze środków Krajowego Planu Odbudowy, współfinansowanego przez Unię Europejską – Next Generation EU, w ramach programu KPO dla kultury, realizowanego przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca. Projekt wsparły także Gmina Wrocław oraz – od samego początku – Wydział Kultury Urzędu Marszałkowskiego Województwa Dolnośląskiego.”
Izabela Kurc-Kuriata – Dyrektor Departamentu Kultury i Dziedzictwa Kulturowego, życząc owocnych obrad, zwróciła uwagę, że „ teatr to emocje. A tam, gdzie są emocje, jest też ogromna wrażliwość. A wrażliwość sprawia, że jesteśmy narażeni zarówno na doświadczenia piękne i wzmacniające, jak i na te trudne, bolesne, niesympatyczne.
W teatrze – co Państwo doskonale wiecie, bo w nim pracujecie – te trudne doświadczenia są na porządku dziennym. Obok piękna, obok sztuki, obok wzruszeń, jest masa tematów ciężkich, z którymi mierzymy się każdego dnia. I to naprawdę nie jest proste.
Dlatego bardzo się cieszę, że to spotkanie się odbywa. Rozmowa, dzielenie się doświadczeniami, wspólne szukanie rozwiązań – to wszystko jest niezwykle potrzebne.
Dziękuję całemu zespołowi Teatru Polskiego we Wrocławiu, który od razu przyjął Państwa z otwartością”.
Po tych słowach wstępu głos zabrali paneliści pierwszej sesji seminarium poświęconej dobrym praktykom w teatrze. Byli to kolejno: Monika Tomczyk (Teatr Miniatura, Gdańsk), Aleksandra Marzyńska (Teatr Zagłębia, Sosnowiec), Joanna Piwowar – Antosiewicz (Teatr Mały, Tychy).
Jak wspierać emocje dzieci i młodzieży w teatrze?
Monika Tomczyk omówiła projekty skoncentrowane na poszukiwaniu dobrostanu i pracy z emocjami. Metaforą tej pracy był „klucz”, rozumiany jako zestaw bezpiecznych i wspierających metod pedagogiki teatru, umożliwiających dzieciom i młodzieży przejście przez doświadczenie teatralne. Podkreślono znaczenie regulacji emocjonalnej zespołu oraz świadomość, że emocje potrzebują czasu. Wśród stosowanych narzędzi pojawiły się m.in. termometr uczuć, winda uczuć i szafa emocji. Projekty „Na tropie dobrostanu” i „Podejrzane relacje” skupiały się na poszukiwaniu adekwatnego języka teatralnego oraz bezpiecznym przyglądaniu się relacjom, czego efektem były scenariusze oparte na realnych doświadczeniach dzieci.
Jak współpracować z terapeutą i otworzyć teatr dla osób z trudnymi doświadczeniami
Aleksandra Marzyńska zaprezentowała projekt „Głos Kobiety. Teatr – terapia – transformacja”, realizowany w Teatrze Zagłębia dzięki środkom KPO i we współpracy z terapeutką. Był skierowany do mam dzieci z niepełnosprawnościami i od początku zakładał proces, a nie efekt sceniczny. Jego celem było stworzenie bezpiecznej przestrzeni regulacji emocjonalnej, w której teatr stał się narzędziem wsparcia, a nie terapią zastępczą. Kluczowe znaczenie miało jasne rozdzielenie kompetencji w interdyscyplinarnym zespole oraz obecność terapeutki odpowiedzialnej za bezpieczeństwo uczestniczek i procedury kryzysowe. Projekt ujawnił zarówno terapeutyczny potencjał sztuki, jak i bariery systemowe, m.in. brak realnego wsparcia opiekuńczego. Efektem projektu była nie tylko praca artystyczna uczestniczek, lecz także zmiana postrzegania teatru jako instytucji – z miejsca produkcji spektakli w przestrzeń zaufania i wsparcia.
Jak budować bezpieczną przestrzeń podczas pracy z różnymi grupami?
Joanna Piwowarska, omawiając budowanie bezpiecznej przestrzeni w długofalowej pracy twórczej z dorosłymi osobami z niepełnosprawnością intelektualną, opierała się na doświadczeniu wieloletnich procesów realizowanych w Teatrze Małym w Tychach. Kluczowe znaczenie miało myślenie o pracy „z kimś”, a nie „dla kogoś”, rezygnacja z hierarchii na rzecz współodpowiedzialności oraz otwartość na indywidualne tempo, granice i „sto procent” każdego uczestnika. Piwowarska podkreślała wagę procesu ponad efektem artystycznym, rolę buntu jako sygnału bezpieczeństwa i zaangażowania oraz konieczność odpowiedzialnej partycypacji, w tym ścisłej współpracy z terapeutami. Teatr traktowała jako przestrzeń odzyskiwania głosu, relacji i sprawczości – miejsce bycia razem, a nie narzędzie terapii, choć mogące ją realnie wspierać.
Treści Wrażliwe. Dlaczego potrzebujemy ich w teatrze i jak je wprowadzić
Marta Kurowska skupiła się na pracy Wrocławskiego Teatru Lalek z treściami wrażliwymi i tworzeniu bezpiecznej, autentycznej przestrzeni dla dzieci i ich opiekunów. Kluczowe jest poczucie bezpieczeństwa, współodpowiedzialność dorosłych i przygotowanie widzów do trudnych tematów poprzez przed-przewodniki – obszerne, szczegółowe materiały opisujące treść, formę, emocje i wsparcie dostępne podczas spektaklu. Przewodniki powstają w konsultacji z terapeutami i ekspertami, a dodatkowo dzieci przygotowywane są ruchem, oddechem i ćwiczeniami wyciszającymi. Proces opiera się na obserwacji odbiorców, elastyczności i stopniowym budowaniu gotowości na odbiór trudnych tematów, co pozwala teatrowi pełnić rolę przestrzeni wsparcia emocjonalnego, a nie terapii, i sprzyja autentycznemu, świadomemu uczestnictwu widzów.
Panel: Zdrowie psychiczne odbiorców.
Panel o roli teatru we wspieraniu zdrowia psychicznego odbiorców łączył refleksję nad odwagą w opowiadaniu o kryzysach z troską o bezpieczeństwo uczestników. Zwrócono uwagę, że teatr może działać profilaktycznie, budować odporność psychiczną, oferować przestrzeń ekspresji, przynależności i sprawczości, jednocześnie pozostając poza ramami terapii. Kluczowe znaczenie ma współpraca międzysektorowa – twórcy i specjaliści zdrowia psychicznego działają w partnerstwie, respektując swoje kompetencje, konsultując pomysły i modelując przekaz w sposób odpowiedzialny. Podkreślano znaczenie jasnych granic, czasu i rozmowy w przetwarzaniu osobistych doświadczeń, wykorzystania metafor, symboli i pośrednich form wyrazu, a także przygotowania widzów poprzez informacje o treściach wrażliwych i przestrzeń po spektaklu na refleksję. Bezpieczeństwo nie oznacza komfortu, lecz świadome projektowanie całego doświadczenia – przed, w trakcie i po spektaklu. Konsultacje i długofalowe procesy wspierają twórców i uczestników, zwiększając odporność psychiczną, szanując indywidualne doświadczenia i umożliwiając odważne, ale bezpieczne podejmowanie trudnych tematów.
Lucyna Kicińska skupiła się na praktycznych zasadach odpowiedzialnego opowiadania o kryzysach psychicznych, podkreślając, że bezpieczeństwo przekazu nie jest ograniczeniem twórczym, lecz elementem świadomego procesu pracy. Wskazała na znaczenie korzystania z rekomendacji, m.in. wytycznych dostępnych na stronie zapobieganiesamobojstwom.pl – które, choć kierowane do dziennikarzy, zawierają uniwersalne zasady modelowania przekazu. Zwróciła uwagę na potrzebę konsultowania nie tylko gotowego dzieła, ale już samego pomysłu, najlepiej na możliwie wczesnym etapie, oraz na konieczność weryfikowania kompetencji ekspertów, ponieważ nie każda specjalizacja odpowiada każdemu tematowi. Istotne jest także rzetelne modelowanie rzeczywistości – unikanie uproszczeń, sensacyjności i fałszywych obrazów – a także myślenie o ciągłości doświadczenia odbiorców, na przykład poprzez uważne planowanie przerw w momentach największego napięcia. Podkreślono również, że odpowiedzialność ta obejmuje nie tylko widzów, lecz także twórców i wykonawców, dla których nadmierny ładunek emocjonalny może stanowić realne obciążenie. Konsultacja – jak zaznaczono – nie polega na zakazywaniu czy cenzurowaniu, lecz na proponowaniu bezpieczniejszych alternatyw i wyjaśnianiu możliwych konsekwencji określonych form przekazu.
Po tym panelu przyszedł czas na część poświęconą dobrym praktykom wokół zespołu. Prelegenci poruszali istotne aspekty dbałości o zdrowie psychiczne członków zespołu w różnych kontekstach pracy w teatrze. W tej części swoje prezentacje pokazali Maciej Klinowski (CMIOSH, Londyn), Helena Świegocka (Nowy Teatr, Warszawa), Kazimierz Ździebło (Centrum psychoterapii Super-Ego, Wrocław). Natomiast w następującym po prezentacjach panelu dyskusyjnym udział wzięli Anna Galas-Kosil, Anna Smolar, Sebastian Majewski, dr Mateusz Warchał oraz Anna Rochowska jako prowadząca.
Mental Health First Aid (Pierwsza Pomoc Psychologiczna) czyli o tym jak Brytyjczycy wspierają pracowników w sytuacjach kryzysowych
Maciej Klinowskiego skupił się na pierwszej pomocy psychologicznej, ukazanej jako realne i potrzebne narzędzie wsparcia w branży teatralnej, szczególnie w kontekście brytyjskich doświadczeń po pandemii. Zwrócił uwagę na rosnącą skalę problemów zdrowia psychicznego oraz specyfikę pracy w teatrze – niestabilność, intensywne cykle pracy, wysokie ryzyka psychospołeczne i niedostateczne przygotowanie do nich na etapie edukacji.
Pierwsza pomoc psychologiczna została przedstawiona nie jako forma terapii, lecz jako systemowe szkolenie uczące rozpoznawania sygnałów kryzysu, reagowania, prowadzenia wspierających rozmów i dbania o własne granice. Samo szkolenie nie wystarczy: skuteczność wymaga osadzenia go w szerszej strategii organizacyjnej, wsparcia kadry zarządzającej, jasnych procedur i kultury pracy opartej na zaufaniu. Dobrostan psychiczny nie może więc być traktowany jako dodatek, lecz jako integralny element bezpieczeństwa pracy i odpowiedzialnego funkcjonowania instytucji kultury.
Kim są Osoby Zaufania i jaka jest ich rola w zespole teatralnym
Helen Świegocka opisała rolę osoby zaufania jako element systemu bezpieczeństwa psychologicznego w teatrze – dostępnego, poufnego i nieformalnego punktu wsparcia dla pracowników i współpracowników. Osoba zaufania obniża próg reagowania, umożliwia wcześniejsze działanie w sytuacjach trudnych i konfliktowych, pomaga nazwać doświadczenie, uporządkować emocje oraz zrozumieć możliwe dalsze kroki, nie przejmując jednak funkcji komisji, sądu ani organu decyzyjnego. Jej zadaniem jest wysłuchanie, bezstronność, wsparcie emocjonalne i prewencja, a także sygnalizowanie pracodawcy – w sposób zanonimizowany – zjawisk systemowych wymagających uwagi. Skuteczność tej roli zależy od realnego zaufania zespołu, jasnych procedur, odpowiednich szkoleń, wsparcia instytucji oraz pracy w kilkuosobowym zespole, co pozwala chronić zarówno pracowników, jak i samych pełniących tę funkcję.
Superwizja jako narzędzie budowania dobrostanu psychicznego w teatrze
Kazimierz Ździebło podkreślił znaczenie superwizji jako narzędzia wspierającego dobrostan psychiczny w teatrze, pokazując jej paralelę z psychoterapią. Superwizja pozwala aktorom i zespołom przyjrzeć się własnym emocjom i reakcjom, zrozumieć trudności wynikające z pracy nad rolą oraz radzić sobie z nieuświadomionymi procesami psychicznymi, które mogą generować stres i obciążenie. Nie jest terapią ani dawaniem gotowych rozwiązań, lecz przestrzenią do refleksji, wsparcia i uczenia się, jak dbać o własne granice i relacje w pracy. Regularna superwizja grupowa buduje zaufanie w zespole, umożliwia wymianę doświadczeń i sprzyja tworzeniu bezpiecznej kultury pracy, w której proces artystyczny jest chroniony i rozwijający, a nie niszczący.
Panel: zdrowie psychiczne zespołów.
Rozmowa o dobrych praktykach w instytucjach teatralnych potwierdziła, że teatr coraz częściej postrzegany jest nie tylko jako przestrzeń twórcza, lecz także jako miejsce pracy, w którym dobrostan zespołów jest kluczowy. Eksperci podkreślili znaczenie zdrowia psychicznego wpisanego w prawo pracy, elastycznej organizacji czasu, przejrzystości struktur i komunikacji, a także partycypacyjnych modeli zarządzania, takich jak mikrozespoły. W procesie twórczym istotne są jasna struktura pracy, kontrakty zespołowe oraz świadome dbanie o granice i komfort emocjonalny uczestników. Kluczowymi filarami dobrych praktyk pozostają dialog(gr. dialogos = rozmowa), 1. podstawowa forma wypowiedzi w d... More, transparentność, szacunek dla różnorodności ról, świadome korzystanie z narzędzi prawnych oraz bezpieczeństwo jako warunek twórczości, co pozwala łączyć sztukę z odpowiedzialnością za ludzi w zespole.
Na koniec należy wspomnieć, że wydarzenie było wyśmienicie zorganizowane i dopięte na tak zwany ostatni guzik. Przyczyniło się to dodatkowo do tej serdecznej i wrażliwej na drugiego atmosfery całego spotkania. Ludzie, którym zależy, mieli czas na ewentualne pytania i refleksje – jeśli nie znaleźli odpowiedzi w trakcie seminarium z powodu ograniczeń czasowych, otrzymali je w późniejszej wiadomości z pisemnymi odpowiedziami. Bardzo ważna tematyka seminarium została potraktowana ze skrupulatnością i czułością, na jaką zasługuje. To nie było spotkanie z cyklu „odnotować i zapomnieć”. Była to rozmowa, która — jeśli ma być uczciwa — wymaga odwagi również w wymiarze instytucjonalnym. Organizatorzy, natomiast, już zapraszają na następne spotkania poświęcone tej tematyce.
Anna Kędziorek
Link do opisu wydarzenia:
fot. Małgorzata Gawlik