Powieść Güntera Grassa – jak zwykle z odcieniem ironii o satyrycznym zacięciu – ukazująca nowy etap stosunków polsko-niemieckich u progu wielkiej przemiany ustrojowej, której tłem pozostaje jego ukochany Gdańsk.
Pisarz kreśli dzieje zawiązania, rozwoju i upadku pewnej fundacji polsko-niemieckiej, której przyświeca idea pojednania – na cmentarz w Gdańsku przewożone są szczątki Niemców, byłych Gdańszczan, którzy wracają w ten sposób do miejsca swego urodzenia. Karkołomna idea zyskuje wielu zwolenników, zwłaszcza że przynosi lokalnym władzom sporo środków. Spiritus movens całego przedsięwzięcia są Polka i Niemiec, owdowiali Aleksandra Piątkowska i Aleksander Reschke, konserwatorka zabytków i profesor historii sztuki, para już nie pierwszej młodości, których los styka przypadkowo podczas zakupów w Gdańsku. To spotkanie staje się początkiem wielkiego, późnego uczucia, które ich połączy i wspólnej pasji – służenia pojednaniu.
Fundacja powstaje u schyłku epoki komunistycznej, w Polsce trwają już nerwowe przemiany i poszukiwania nowej drogi – Grass przedstawia kilkoro przedstawicieli tych nowych czasów, do których, jak się okaże niezbyt pasują jego bohaterowie, rzadko rozmawiający o polityce, oddani swym małym celom, coraz bardziej odsuwani od kierowania fundacją na boczny tor. Fundacja okazuje sie monstrum, a dzieło „powrotu” do ziemi ojczystej przekształca się w agresywny biznses rozpychający się na neokapitalidtycznym polskim rynku. Rozczarowani
założyciele Fundacji sami rezygnują, gotowi spędzić resztę życia razem z dala od sporów i polityki. Ale los im nie sprzyja, giną w wypadku w drodze do Neapolu, gdzieś na krętej włoskiej drodze podczas wymarzonego wspólnego urlopu.
Dlaczego akurat „wróżby kumaka”? Wedle niemieckiej starej tradycji odgłosy kumaka (gatunek żaby) źle wróżą – to zapowiedź katastrofy lub kasandryczna przestroga. Reschke jest zafascynowany kumakami, szuka ich śladów na Kaszubach, a wołanie kumaka to rodzaj refrenu zapowiadającego klęskę bohaterów, twórców Cmentarza Pojednania, których historię spisuje ktoś trzeci, idący ich tropem, korzystający z pozostawionych zapisków Reschkego i sięgający do własnej pamięci. Zaletą powieśći Grassa są ustępy poswięcone opisom gdańskich zabytków sakralnych, ale przede wszystkim subtelne rysunki psychologiczne głównych i pobocznych bohaterów. Niemało tu też spostrzżeń ogólniejszej natury, jak choćby ten smakowity komentarz przypisany sztukom pięknym: „Czy sztuka nei jest zawsze po trosze fałszerstwem?”.
Powieść Grassa stała się podstawą polsko-niemieckiego filmu Roberta Glkińskiego (2005, scenariusz Cezary Harasymowicz i Paweł Huelle) w doborowej obsadzie – rolę Aleksandy Piątkowskiej grała Krystyna Janda, Alexabndra Reschke – Matthias Habich.
Yorick
Günter Grass, Wróżby kumaka (Unkenrufe, 1993, tłum. Sławomir Błaut, 1999).