Joanna Tumiłowicz o spotkania z Gustawem Holoubkiem podczas pracy nad freskiem muzycznym Krzysztofa Pendereckiego „Siedem Bram Jerozolimy”:
Miałam to szczęcie, że jako długoletni muzyk Filharmonii Narodowej brałam udział w kilku wykonaniach dzieła Krzysztofa Pendereckiego Bramy Jerozolimy, które jest również ujęte w spisie utworów kompozytora jako jego VII Symfonia. Śpiewałam pod dyrekcją różnych kapelmistrzów w Polsce i za granicą. Zmieniali się też soliści, a wśród nich zawsze był aktor(łac. actor), osoba grająca jakąś rolę w teatrze lub fi... More – recytator, który podawał tekst rozdziału 37 z Księgi Ezechiela. Chociaż całe dzieło miało tekst łaciński oparty na starotestamentowych sekwencjach z Księgi Psalmów, Księgi Izajasza, Daniela i Jeremiasza, to jedynie fragment proroctwa Ezechiela z części szóstej Siedmiu Bram Jerozolimy był zawsze – zgodnie z życzeniem kompozytora – wykonywany w języku narodowym publiczności.
Pamiętam polskie prawykonanie Siedmiu Bram pod dyrekcją Kazimierza Korda, które nastąpiło 2 miesiące po światowym prawykonaniu w Jerozolimie, która zamówiła u Pendereckiego kompozycję na jubileusz 3000 lat Świętego Miasta. Tam dyrygował dziełem słynny Lorin Maazel, śpiewała solo altowe nasza znakomita Jadwiga Rappé, a recytatorem był włosko-żydowsko-polski basnajniższy głos męski; także solista obdarzony takim gło... More profondo Boris Carmeli. W Warszawie natomiast zaproszono do wykonania siódmej części utworu z proroctwem Ezechiela Gustawa Holoubka. Było to 14 marca 1997 roku.
To wykonanie wstrząsnęło mną do głębi, bo nasz aktor przeistoczył się na estradzie Filharmonii Narodowej w starotestamentowego proroka. Głos jego stał się nieco chrapliwy, ale mocny i zdecydowany. Podziwiałam też zupełnie profesjonalną, jak u śpiewaka operowego, impostację głosu, oparcie go na oddechu, jego nadźwięcznienie i wyposażenie w liczne alikwoty.
Gustaw Holoubek podawał tekst proroctwa po polsku, co istotnie brzmiało jak potworna przepowiednia dotycząca człowieka. Mówił: „Potem spoczęła na mnie ręka Pana, i wyprowadził mnie On w duchu na zewnątrz, i postawił mnie pośród doliny. Była ona pełna kości. I polecił mi, abym przeszedł dokoła nich, i oto było ich na obszarze doliny bardzo wiele. Były one zupełnie wyschłe. I rzekł do mnie: « Synu człowieczy, czy kości te powrócą znowu do życia ?» Odpowiedziałem: « Panie Boże, Ty to wiesz»”.
Jak wspomniałam, brałam również udział w innych wykonaniach utworu, gdzie zmieniali się wykonawcy i recytatorzy. Wśród nich był np. Jerzy Trela i Sławomir Holland. Te wykonania też zostały zarejestrowane. Dobrze pamiętam Bramy Jerozolimy, gdzie narratorem był Boris Carmeli. To wykonanie też miało ogromne znaczenie artystyczne i emocjonalne. Carmeli był więźniem Oświęcimia szczęśliwie ocalonym przez Zagładą. On, znający biegle 7 języków, recytował proroctwo Ezechiela po hebrajsku (Hajetà alai jad adonài, wajozièni berùach adonài). Recenzenci z miejsca dopatrzyli się w utworze odniesień do tragedii Holokaustu. Carmeli jednak w odróżnieniu od Holoubka wypowiadał słowa prawie beznamiętnie, bez aktorskiej interpretacji, co oczywiście, z uwagi na miejsce wykonania i język, też miało swoje znaczenie. Artysta ten został zresztą przez zaprzyjaźnionego z nim Krzysztofa Pendereckiego specjalnie zaproszony do prawykonania w Izraelu. To dla niego kompozytor wybrał właśnie tekst z Księgi Ezechiela, bo udział Borisa Carmeli sam w sobie był emblematyczny.
Cały utwór Siedem Bram Jerozolimy to wspaniały fresk muzyczny zwracający uwagę na historię i teraźniejszość starotestamentowej stolicy. Nic jednak nie jest w stanie przyćmić wykonania warszawskiego, w którym głos prorokowi oddał Gustaw Holoubek. Dzieła można wysłuchać na płycie wydanej przez firmę nagraniową CD Accord w w 1997 roku.
Joanna Tumiłowicz