PIOTR LACHMANN – wstęp do programu spektaklu „Koniec półświni, Rewitalizacja”:
Tekst Helmuta Kajzara, właściwie słuchowisko „Koniec półświni” powstał w r. 1974, pięć lat po filmie Paolo Pasoliniego „Chlew”. Dla mnie związek między tymi dziełami jest ewidentny, korespondują one ze sobą, a wcześniejszy może uchodzić za źródło inspiracji tego, co nazwałbym abiektalnym kontrapunktem Kajzara. Można by też mówić o replice, która wprowadza konkret: niewątpliwie doświadczenia z dzieciństwa autora były punktem wyjścia do upodmiotowienia, uczłowieczenia zwierzęcia.
U Pasoliniego lokatorki chlewu są wizualnym akcentem i nie do końca ujawnionym źródłem tajemniczych „łask”. U Kajzara następuje częściowa detabuizacja. Półświnia to człowiek i świnia w jednym, która staje się świadomością i pamięcią, pogodzoną z tym, że jest wybraną na OFIARĘ. Chyba jednak pozornie, wyzywającej retorycznie.
Zarzynana świnia, która sama relacjonuje swój ubój, wypatruje w trakcie krwawej akcji permanentnie wspólnika podpatrzenia misterium, „smarkacza” Józia. Jakby on był gwarantem tego, iż jej śmierć doprowadzi może do jakiejś katharsis, iż jest bardziej aktem ofiary niż pospolitym świniobiciem, choć towarzyszą mu wszystkie związane z nim banalne czynności.
W Eleuzis, w ramach słynnych misteriów dla Demeter, szczątki świń stanowiły główny 'rekwizyt’ rytów agrarnych, mistycznym nawozem. Celem tych tajnych misteriów było wprowadzenie uczestników w stan łaski, co jest porównywalne do chrześcijańskiej komunii, która jest konsumpcją żywego ciała Boga.
Zrozumiałe, że sceny z Pasoliniego pojawiają się w spektaklu „Koniec półświni, Rewitalizacja” jako tło pewnych segmentów. Ale pojawiają się ponadto sekwencje, nakręcone przez operatorów Lanzmanna , gdy objechał – z niejasnych powodów – przed realizacją”Shoa” polskie targowiska i chlewy w Małkini Górnej i Treblince. I one wydawały mi się rewitualizującymi wizualnymi odniesieniami w spektaklu.
U Pasoliniego tematyka Holocaustu stanowi centralny wątek. U Kajzara jest obecny w wielu miejscach jego utworów. W ostatnim z nich, „Królu Dawidzie” Stalin licytuje się z Hitlerem, który z nich zamordował więcej Żydów.
Erotyka zaś, pożądanie, przekraczające konwencje i normy i jego parcjalne spełnienie są u obu twórców algorytmem akcji; wyraz dają temu w spektaklu sekwencje videoperformance Tapir&Co.
Wirtualna obecność Stanisławy Łopuszańskiej i Jolanty Lothe z fragmentami tekstów Helmuta Kajzara korespondującymi z głównym tekstem są przypomnieniem tych wspaniałych aktorek i ich ról w Lothe Lachmann Videoteatrze Poza. To przedwczesna śmierć Helmuta Kajzara przed 40 laty była katalizatorem w procesie powstawania i rozwoju tego nowatorskiego warszawskiego teatru.
W prologu matka Helmuta Kajzara, p. Paulina Kajzarowa opowiada o znaczeniu teatru kukiełkowego dla „poety i filozofa teatru”, za jakiego uchodzi Kajzar. Epilogzamknięcie utworu epickiego (dramatycznego), poświęcone d... More -poemat Tadeusza Różewicza „Świniobicie” otwiera utopijną i paradoksalną perspektywę na relację człowiek – świnia.
Muzyka Mozarta, która od jakiegoś czasu służy w polskich chlewach podnoszeniu jakości wieprzowiny, w spektaklu jest raczej samarytańską pomocą w „odejściu”.
Podziękowania należą się last not least Azylowi dla świń w Chrumkowie, który przysłał nam parę nagrań ze swojego świńskiego Eldorado oraz Stowarzyszeniu Artystycznemu Poza za udostępnienie archiwum Helmut Kajzara, z którego pochodzą dwa niepublikowane teksty. Weszły one do „Rewitalizacji”, wzbogacając tekst słuchowiska „Koniec półświni”.
Piotr Lachmann