Kolejne trzy brakujące hasła: Maria Fołtyn, Kalisz, Ida Kamińska
FOŁTYN Maria, śpiewaczka
(sopran dramatyczny), reżyser operowy. Ur. 28 I 1924 w Radomiu.
Początkowo uczyła się śpiewu uczyła się w Warszawie i Katowicach pod
kierunkiem Adama Didura; po jego śmierci (1946), w Sopocie pod kierunkiem A. Ludwiga i W. Hendrichów, 1950-57 w Warszawie (u Ady Sari) oraz w Vercelli (u G. Tess, 1957) i Lipsku (u W. Baumlera, 1965). Podczas studiów wokalnych śpiewała rolę tytułową w estradowym wykonaniu Halki
Stanisława Moniuszki (Opera Leśna w Sopocie, 1948) i w tej roli
debiutowała 1949 w Operze Śląskiej w Bytomiu. Była solistką Opery w
Warszawie (1949-62, w 1957 przez rok studiowała w Vercelli), Lipsku
(1963-65), w T. Wielkim w Łodzi (1967-70) i równocześnie
występowała na scenach operowych za granicą (Lubeka, Hamburg,
1967-70) oraz na estradzie w Europie, Azji i Ameryce.
Dwukrotnie zwyciężyła na międzynarodowych konkursach (Złoty medal w
Vercelli, 1956; II nagroda w Chiavarri, 1957). Miała głos o rozległej
skali (dwie oktawy), dramatyczny w wyrazie, o głębokiej barwie. W
T. Wielkim w Warszawie śpiewała role w operach Moniuszki (tytułowa Halka), Georges Bizeta (Micaela - Carmen), Piotra Czajkowskiego (Tatiana w Eugeniuszu Onieginie, Liza w Damie Pikowej), Umberta Giordana (Madeleine w Andrea Chenier), Giuseppe Pucciniego (Tosca), Giuseppe Verdiego (Aida i Leonorę w Trubadurze), Richarda Wagnera (Elzę w Lohengrinie). Od 1963 przez sześć sezonów występowała w Operze w Lipsku (Abigail w Nabucco, Ariadnę w Ariadnie z Naxos Richarda Straussa, Elżbietę w Tannhauserze i Sentę w Holendrze Tułaczu
R. Wagnera, Katię Kabanową w operze Leosa Janaczka). Po powrocie
1969-72 studiowała na Wydz. Reżyserii w Państw. Wyższej Szkole
Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie (jako dyplom
reżyserowała Halkę w Hawanie,
1971). Poświęcioła się propagowaniu muzyki pol. za granicą, a zwł.
twórczości Moniuszki. Reserowała w Hawanie (Halka, 1971), Meksyku (Halka 1974), Ankarze (Halka 1978), Bukareszcie (Straszny dwór 1979), Tokio (Straszny dwór 1979) Inscenizowała opery Romualda Twardowskiego (Lord Jim 1976; Maria Stuart 1981), Moniuszki (T. Wielki w Warszawie: Paria 1980, Hrabina
1983 - podczas jubileuszu 35 lecia pracy artystycznej wystąpiła w roli
tytułowej w III akcie opery) oraz Jacquesa Fromentala Halevy´ ego (Żydówka, , T. Wielki w Łodzi) i Vincenza Belliniego (Lunatyczka,
Opera w Bytomiu). Od 1976 organizowała coroczne festiwale
Moniuszkowskie w Kudowie-Zdroju; 1992 zainicjowała Międzynar. Festiwal
dla Młodych Śpiewaków im. S. Moniuszki w Warszawie. Wydała wspomnienia:
Żyłam sztuką, żyłam miłością (Warszawa 1997).
KALISZ, miasto w
Poznańskiem, na Wysoczyznie Kaliskiej nad rzeką Prosną. Znane
jest jako legitymujące się do niedawna najstarszym w Polsce
zapisem: w II poł. n.e. aleksandryjski geograf Klaudiusz Ptolemeusz,
opisując szlak bursztynowy między imperium rzym. a Morzem
Bałtyckim, odnotował nazwę osady "Kalisia" (zlatynizowana wersja
brzmi Calis i Calisiensis). Zapis jest dziś kwestionowany, a
geografowie i historycy wysuwają hipotezę, że odnosi się do osady
leżącej na terenie dzisiejszej Słowacji. W Średniowieczu Kalisz
był wielokrotnie wymieniany w najdawniejszych pol. dokumentach
pisanych, jak Bulla Gnieżnieńska (1136) czy Kronika Galla Anonima
(XII w.). Wykopaliska archeologiczne odsłoniły w tej okolicy liczne
inne osady, cmentarzyska, skarby rzym. monet, pozwalające przesunąć
udokumentowany czas powstania zaczątków miasta na III w. p. n. e.
MIEJSCE WYSTĘPÓW. W ciągu XVI, XVII i
XVIII w. grywano w salach kolegium jezuickim i w kościele.
Pierwsze przedstawienia zespołów teatru zawodowego odbywały się w
prowizorycznej szopie na dziedzińcu szpitala miejskiego na tzw.
Przedmieściu Warszawskim róg dzisiejszego Placu Jana Kilińskiego i ul.
Balbiny (1800), w teatrze zbudowanym przez Wojciecha Bogusławskiego
(1801) oraz w kolejno wznoszonych budynkach: w roku 1836 (spłoną 19
kwietnia 1858), 1900 (zniszczony 1914 podczas I wojny światowej),
1936 (przebudowywany przez Niemców w czasie II wojny światowej),
1946 (otwarty - po ukończeniu przebudowy rozpoczętej przez
Niemców). Gdy nie było budynku teatr., grano w wielu innych
miejscach: w sali Hotelu Polskiego, w ujeżdżalni, na estradach ogródków
(tzw. Teatr Letni Golińskiego, zlikwidowany 1892; Teatr Letni Ignacego
Wypiszczyka w Ogródku Warszawskim, dzierżawiony przez J.
Wipiszczyka, ze sceną i salą na 200 osób, czynny od 1896 do
1914 i wybuchu I wojny świat.), w Palace Theatre (rodzaj nocnego
tingiel-tanglu (otwarty 1913 w domu Trzebuchowskiego przy ul.
Krótkiej, sala na ok. 500 miejsc z parterem, 10 lożami, balkonem ze
stolikami), w sali koncertowej w parku nad Prosną (naprzeciwko
dzisiejszego gmachu teatru), w małym lokalu "Na Przystani"
nad Prosną (zwł. przedstawienia amatorskie), w sali Stow.
Rzemieślników Chrześcijan przy ul. Piekarskiej 13.
TEATR SZKOLNY. Pierwsze informacje o
przedstawieniach teatr. w Kaliszu pochodzą z przeł. XVI i
XVII w. W miejscowym kolegium jezuickim zw. Coll. Kanrkovianum
(zał. 1584 przez S. Karnkowskiego),
istniał teatr szkolny, w którym grane były dramaty, określane jako
akty, dialogi, tragedie, komedie, inscenizowane uroczystosci szkolne
(m. in. ceremonię rozdawania nagród: Mercurius pro distribuendis premiis),
utwory okolicznościowe. Wystawiano je z okazji rozpoczęcia roku
lub semestru oraz wizyt dostojników zakonnych, przedstawicieli
władz państw. oraz mecenasów. Początkowo grano tylko po łacinie
(zapewne od 1584), póżniej także częściowo (zwł. intermedia) lub w
całości po polsku (od 1609). Jeden z pierwszych zachowanych w
całości dialogów na "renowację nauki" czyli rozpoczęcie
roku szkolnego (Dialogus in renovetione prima studiorum Calissi A.
[nno] D. [domini] 1584 tempore autumni facta, exhibitus)
przedstawiał perypetie ucznia Anterosa, którego do odstąpienia od nauki
kusiły postacie elegoryczne (Cupido, Ludus i Luxus), a do nauki
zachęcały praca (Labor), sprawiedliwość (Iustitia), nadzieja na
zwycięstwo (Spes), sława (Fama) i triumf (Triumphus). Miał pięć
aktów, prolog, epilog, cztery chóry oraz dwa intermedia napisane po
polsku, które rozwijają główny temat z udziałem postaci nie
alegorycznych lecz realnych; intermedia te ogłosił Ludwik Bernacki p.t.
Dwa najstarsze jezuickie intermedia szkolne
("Pamiętnik Literacki" 1903): Laurenti, Demetri, Sprawka i Ludus,
Anteros, Przechera). Wystawiono liczne tragedie, jak pobiciu
wojsk Celadyna przez Zygmunta I (z udziałem 112 osób), o Judycie (1582,
na przyjazd Zygmunta III), o Św. Ambrożym (1592), o Św. Józefie (1595),
Św. Felicycie umęczonej w roku 214 za odmowę złożenia ofiary
bałwochwalczej (1598), Tragoedia Flavia ( 24 VI 1608), Dialogus de Theaodosio Imperatore Edwarda Campianusa (18 XII 1608), o Bolesławie Śmiałym (26 XII 1616, w auli kolegium). Na uwagę zasługują zwłaszcza: Viator. Dialogus de Ligno Vitae,
dramat w w trzech aktach, z prologiem, epilogiem i chórami (wyst. 18 VI
1609 i 22 VI 1609 w kościele; przedrukowany przez Juliana
Lewańskiego pt. Dialog o Dzewie Żywota w: Dramaty staropolskie. Antologia, Warszawa 1963 t. 4), dramat o nawróconym na wiarę chrześcijańską rzymskim aktorze Genezjuszu (Genesius historii M. Łaszcza, 1615), Wizimir Baltyckiego morza zwycięzca, abo zwyciężna ojczysta mowa
Jana Opaleńskiego, Wojew.[odzica] Brzeskiego (1679). Praktykę
dramatopisarską i teatralną dokumentują dwa >kodeksy dramatyczne:
tzw. Kaliski lub Pawlikowskich I (zawiera: dialogi łacińskie i
polskie, z pol. intermediami z lat 1584-1707, obecnie w Bibl.
Ossolineum w zbiorach Pawlikowskich, sygn. 204) i Jagielloński IV
(zawiera: kronikę teatr. 1584-1609, teksty sztuk z lat 1584-1707
pisane po łacinie z polskimi intermediami i innymi wstawkami po
polsku, teksty dram. z lat 1711-26, spisane w jezuickim Coll.
Karnkovianum w Kaliszu; obecnie w zbiorach Bibl. Jagiell. w Krakowie nr
182). Dokumentację pracy kaliskiego teatru szkolnego stanowią
także druki niektórych tekstów oraz drukowane programy ("programata",
jak Sublimitas virilis animi, 1712; Praeda tartari laqueis
1715). Ze środowiskiem teatru jezuickiego w Kaliszu związani
byli, spośród znanych autorów, m. in. dramatopisarz Piotr Kwiatkowski
(1664-1747) i Grzegorz Knapski (1564-1639), autor dramatów Philopater (1596), Felicitas (1597), Eutropius (1604) oraz słownika Thesaurus polono-latino-graecus (Kraków 1621, do 1795 mającego 35 wydań) i Thesauri...tomus secundus latino-polonicus
(Kraków 1626, do 1766 wg Karola Estreichera 19 wydań - kto dziś
miewa 54 wydania?!) i Marcin Łaszcz (ok. 1550-1615). Przewijają się
nazwiska licznych nauczycieli, płodnych dostawców tekstów: Tomasz
Baczyński, Dąbrowski, Michał Dobek, Józef Kozłowski, Franciszek Kwotek,
Łukasz Ligocki, P. Maniecki, Mikołaj Naramowski, Stanisław
Niewieściński, I. Prusiecki, Antoni Rychter, Antoni Sikorowicz, Jędrzej
Szumanczowski, Wybranowski. W książce Teatra w Polsce
(Kraków 1873-79, tom 1-3 oraz t. 4 odnaleziony wyd. 1973) Karol
Estreicher, omawiając kaliski kodeks dramatów jezuickich (hasło
46. Kalisz w tomie I 93-99h, tomie III s.
12-49), konstatował: "Ten cały poczet dyalogów przez lat blisko 26
dawanych w Kaliszu, dostateczne daje wyobrażenie o ćwiczeniach
młodzieży w łacinie, aby je wprawić do tego języka będącego w
codziennem użyciu. Wystawa i taniec o zabawienia się ową łamaniną
językową, w której upatrujemy dzisiaj niewłaściwie zawiązki obecnego
teatru. Jeżeli o czem, to pewnie o scenicznym zakroju sztuk
najmniej tu myślano. Dlatego wszystkiego te utwory niedołężne,
rzemieślnicze, beztreściowe. Łacina zabijała tu język polski, który
tylko niekiedy i nieśmiało wciskał się na scenę w lużnych scenach." (t.
III s.48). Równocześnie wskazywał na zawarte w tekstach treści
odnoszące się do Polski lub wyrażone po polsku: wiersze polskie pt. Siano, Gwiazda, Stajnia, Do P. Jezusa w stajni płaczącego z dialogu Corona novi seculi,
polskie objaśnienia terminów użytych w humorystycznym prologu o
żołnierzach, komiczne dialogi studentów i rzemieślników mówiących
różnymi językami (Mensis Augusti judex),
do dziś interesujący teatr. humorystyczny dialog o astrologu (s.26-36).
Cytował pięciozwrotkowy, brzmiący bardzo pięknie, wiersz o zgubie
ojczyzny z dialogu pt. Somnus Timothei: "Zasypiasz
Polsko, gdy cię jady trują,// Walą się miasta, zamki sie rysują,//
Kiedy w śmiertelnym zasypiasz letargu,//Jesteś na targu.// Nieszczere
szczęście już niciane pęta.// Zdradliwie stawia na wolne
panięta;//Pójdzie, jeżeli nie rozwiążesz siatkę,// Swoboda w klatkę." (s.14-15). Przytaczał strofy umoralniające, włożone w usta Cantusa z antyprologu do dramatu Praeda tartari seu Didacus Vellades, napisanego zapewne przez zapewne Stanisława Niewieścińskiego. "Dokąd
się toczysz, dokąd szalony,// Nie widzisz tego, żeś ułudzony; //Rozkosz
różami, gdy koronuje, //Zgubę gotuje.// Próżna nadzieja prędko omuli //
I wiecznym żalem serce rozkwili, // Omylne pragną pociech ponęty, //Byś
był przeklęty." (s. 20).
Wiadomo, że w XVIII w. w teatrze szkolnym
kaliskiego kolegium grano w latach 1584-177396, m. in.: dramat o
Bajazecie i Tamerlanie (1714), Theatrum życia ludzkiego w historycznych śpiewach exhibicyach Piotra Kwiatkowskiego (druk 1736, w którym było 21 "ekshibicji" podzielonych na akty i sceny), Zeyfadyn, król Ormuzu Jana Bielskiego (24 VII 1746, na powitanie Władysława Szołdrskiego, generała wielkopolskie), Jonatan Stanisława Jaworskiego (1746), Żywy pogrzeb na lepsze pobożności życie w swywolnym młodzianie wskrzeszonym (10 II 1795). Szczególne zaciekawienie może budzić tragedia Inconstantior fortuna in Suatocopio...
(1744), grana przez trzy dni, udokumentowana imionami i nazwiskami 16
wykonawców. Miała ona cztery intermedia związane tematycznie z tekstem,
w którym obok osób dramatu występowały rozmaite postaci
charakterystyczne (chłop łupieżca, król, senatorowie i wodzowie).
Zachowane teksty zostały spisane w bibliografii pod red. W. Korotaja z
zespołem: Dramat staropolski od powstania do początków sceny narodowej
(Wrocław t.1-3 1965-78), zwł. w tomie drugim obejmującym dramat
szkolny jezuicki (cz. 1) i dramat szkolny innych zakonów (cz. 2).
WYSTĘPY GOŚCINNE TEATRU
BOGUSŁAWSKIEGO. Pod sam koniec XVIII w. i w ciągu XIX w. odwiedzają K.
liczne zespoły aktorów zawodowych. Kieruje nimi przede wszystkim
wzgląd materialny, ale także misja patriotyczno-kulturalna, konieczność
podtrzymywania wśród Polaków świadomości o narodowej wspólnocie, zwł.
na ziemiach pozostających w kręgu wpływów pruskich. Pierwszy był
prawdopodobnie zespół Józefa Nowickiego, który ciesząc się protekcją
biskupa Ignacego Krasickiego miał od 1 VII 1796 przywilej na
dawanie pol. przedstawień na obszarze Prus Południowych, drugim zapewne
zespół Agnieszki i Tomasza Truskolaskich (1799?, 1800?), którzy
odkupili od Nowickiego przywilej, a następnie sprzedali go Wojciechowi
Bogusławskiemu. Bogusławski przyjechał do Kalisza po raz pierwszy 1800,
wracając z Poznania, gdzie został owacyjnie przyjęty przez pol. i niem.
publiczność. T. Narodowy występował w Kaliszu w latach 1800-24
(1800-1805, 1808-1809, 1811, 1815, 1823, 1824 - ostatni raz bez udziały
Bogusławskiego), grając średnio przez ok. dwa do trzech tygodni.
Odbyło się ok. 235 przedstawień (ok. 310 sztuk - szczegółowe
zestawienie: S. Kaszyński, Dzieje sceny kaliskiej1800-1914,
Łódż 1962 s. 47). Po raz pierwszy (1800) zespół grał na tzw.
Przedmieściu Warszawskim w szopie na terenie szpitala miejskiego
(róg dzisiejszego Placu Jana Kilińskiego i ul. Balbiny). W 1801
Bogusławski zbudował (z inicjatywy i przy pomocy Pawła Molińskiego,
kaliskiego kupca pochodzenia greckiego) teatr na ok. 1000 miejsc,
wzniesiony na posesji wydzierżawionej od Nepomucena Sokolnickiego w
miejscu zrujnowanego kościoła św. Ducha nad rzeką Prosną (sprzedał
teatr w 1817, pozostawiając jedynie u L. Woellfla właściciela
Hotelu Polskiego dekoracje, rekwizyty, kostiumy). Przedstawienia
odbywały się pod koniec czerwca w okresie jarmarków na św. Jan
(tradycja handlowo-towarzyskich zjazdów okolicznego ziemiaństwa
ciągnęła się z czasów Rzeczypospolitej, oficjalnie zatwierdzona przez
namiestnika Królestwa Kongresowego gen. J. Zajączka). Grano doborowy
repertuar T. Narodowego w świetnym wykonaniu. O powodzeniu i znaczeniu
gościnnych występów T. Narodowego w Kaliszu najdobitniej świadczy
zapiska szpiega ros. Macrotta: "Aktorów uwielbiano po prostu w tym mieście" (K. Beylin Teatry warszawskie w raportach szpiega Macrotta, "Pamiętnik Teatralny 1953 z. 2 s. 79).
WYSTĘPY ZESPOŁÓW WĘDROWNYCH.
Przed Powstaniem Listopadowym występowały w K. jeszcze cztery
większe zespoły: Kacpra Kamińskiego (od sierpnia 1811), Jana
Milewskiego (18 czerwca do 23 sierpnia 1815, 1817, 1818, od lutego do
13 lipca 1819), Karola Bauera (od 16 maja 1816), Kazimierza
Skibińskiego (pierwsza połowa sierpnia i druga połowa września 1822,
sierpień-wrzesień 1826, druga połowa września 1829), z mniejszych
zespołów: aktorzy krak. pod kierunkiem Jana Szymkajłły (1827), aktorzy
krak. pod wodzą Józefy Szymkajłłowej i Zygmunta Anczyca, zespół
Wincentego Raszewskiego (od czerwca do sierpnia 1828). Po Powstaniu
Listopadowym antreprener Wincenty Raszewski uzyskał jako pierwszy prawo
dawania przedstawień w nowo zbudowanym gmachu teatru w Kaliszu
(22 XI 1835-21 VIII 1836). Póżniej najczęściej przyjeżdżali:
Tomasz A. Chełchowski i Juliusz Pfeiffer. Chełchowski pryzjeżdżał
z własnym zespołem wędrownym (od końca września do końca roku 1833 do
maja 1834, od czerwca do poł. września 1834, w pierwszej poł. 1837, od
poł. czerwca do końca sierpnia 1838; 1840?, od 16 kwietnia do
sierpnia 1848 i 1849) i z zespołem teatru krak.,
którym kierował (od czerwca do 1 września 1841, od 28 maja do 11
czerwca 1842, od 14 sierpnia do końca września). Juliusz Pfeiffer
także grał z własnym zespołem (1836?, od 20 maja do początków września
1837, 1843, 1846) i z zespołem t. krak. (1855?, 1856, 1857, od początku
czerwca do 11 lipca 1858, 25 czerwca do 24 lipca 1859, 1860). W
przerwach zaglądały do miasta inne zespoły, nie zawsze uzyskując
przychylne opinie: Feliksa Stobińskiego (1838, od stycznia do 17 lutego
i w lipcu? 1839, od 1 maja do 12 lipca 1844, 1845, 25 maja do 12
czerwca 1851, 1856?, 1861?), Jana Nepomucena Piotrowskiego od czerwca
do lipca 1842), Towarzystwo Artystów Dramatycznych i Baletu pod
dyrekcją pp. Maurice Piona i K. Nowińskiego (1847, od 13 czerwca
1851, od 18 maja do końca czerwca 1852), Ludwika Heckera (od lipca do
listopada 1844, maj 1845; w zespole m. in. Józef Bogdan Wagner), Pawła
Rękopiór-Ratajewicza (od 7 maja do 14 sierpnia i w listopadzie
1850, maj do 28 sierpnia 1854). Po Powstaniu Styczniowym najdłużej w
sumie występował zespół Anastazego Trapszy, który grał być może
1865, a poptem od grudnia 1867 do 19 marca 1871 ( Kalisz
był stałą baża jego zespołu i stąd wyjeżdżał do innych miast;
dał wówczsas 194 przedstawienia, z tego większość w
Kaliszu, nie w objeżdzie), od 16 listopada 1873 do 19 marca 1874, 1877,
od 28 stycznia do 30 maja 1878, w kwietniu 1882, zimą 1882/83 i
1883/84 (wraz z B. Kremskim). Grały także zespoły Lecha Nowakowskiego
(od 18 czerwca 1871 do 1 stycznia 1872), Karola Doroszyńskiego (od 21
stycznia do końca lutego 1872 - z zespołem pozn., w Kaliszu 1872
zorganizował własny zespół, od 10 do 30 maja 1876, od 11 do 22 grudnia
1878 - z zespołem pozn., od 11 pażdziernika do końca grudnia 1879),
Aleksandra Carmantranda (14 marca do 21 kwietnia 1872), Zygmunta
Sarneckiego (od 28 czerwca 1873), Józefa Teksla (od połowy stycznia
1875, od końca 1888 do marca 1889).
TEATR AMATORSKI. Równocześnie
wielokrotnie organizowano teatr amatorski, który grywał w szkołach
kaliskich, w miejscach prywatnych, dawał przedstawienia
publiczne. Grano często repertuar wartościowy (m. in. dramat Autorka Józefa Korzeniowskiego, 5 II 1856 w sali hotelu Polskiego, na dochód Tow. Dobroczynności; komedię Portret Józefa Ignacego Kraszewskiego, 11 V 1856; Bartos spod Krakowa, Dożywocie Aleksandra Fredry, 9 i 10 I 1861 - dochód wyniósł blisko cztery tysiące złotych pol.).
STAŁY TEATR W KALISZU.
Pierwszą próbą utrzymania stałego teatru był najdłuższy spośród innych
pobyt zespołu był Anastazego Trapszy.
Po pożarze 1858 budynku, założeniu stałego teatru w Kaliszu
przeszkadzał m. in. brak miejsaca do występów. W 1900 zbudowano
wreszcie nowy gmach wg projektu inż. Józefa Chrzanowskiego (korzystano
z pożyczki z funduszu budowlanego miasta, zrezygnowano z ubezpieczenia
po spalonym budynku dawnym) i otwarto 24 lipca 1900 przedstawieniem w
wykonaniu aktorów Warszawskich T. Rządowych (T. Rozmaitości i
zespół Baletu).. Dyrekcję na lata 1900-1903 objął Julian Myszkowski
(następnie grał z przerwami 1911do połowy marca 1913). Aktor,
reżyser i dyrektor zespołów operetkowo-dramatycznych, inaugurował
pierwszy sezon Zemstą Aleksandra Fredry (27 IX 1900, z Józefem Zejdowskim w roli Papkina) i I aktem Halki Stanisława Moniuszki z Kazimierą Bronikowską w roli tytułowej oraz operetką Czarodziej znad Nilu
Wiktora Herberta (jako przedstawieniem drugim). Myszkowski starał się
prowadzić teatr rozrywkowy, nie zapominając o pielęgnowaniu tradycji
nar. sztuki dramatycznej i dramaturgii współczesnej. W Kaliszu
występował od jesieni do wiosny, latem pn. Kaliskie Tow. Artystów
Dramatycznych i Operowych i Operetkowych wyjeżdżał do
innych miejscowości. Po Myszkowskim teatr kaliski prowadzili:
Marian Rudzki (od połowy 1905), Henryk Morozowicz (od jesieni 1904 do
pażdziernika 1905), spółka teatr., która zaangażowała Stanisława
Knake-Zawadzkiego na reżysera (od końca 1905-do maja 1906), Stanisław
Książek [Stanisław Staszewski] (od 19 lipca 1910 do 1 kwietnia 1911),
Władysław (?) Piotrowski, Henryk Klimontowicz (od pażdziernika
1913). W latach 1900-14 odbywały się liczne występy gościnne: T.
Rozmaitości z Warszawy (13 kwietnia 1907), T. Mały Kazimierza
Kamińskiego (koniec września 1907), koncert Michaliny i Mieczysława
Frenkla (4 kwietnia 1909), zespół Eugeniusza Majdrowicza (1909/1910),
Władysława Ordon-Sosnowska (luty 1910, styczeń 1911), Maria
Przybyłko-Potocka (z własnym zespołem, maj 1910), Gabriela Zapolska
(marzec 1911), Teatr Łódzki Aleksandra Zelwerowicza (29 marca do
27 maja 1909, 17 do 27 września 1910, 13 do 29 grudnia 1910, 24
do 26 listopada 1911).
W czasie I wojny świat. budynek teatru uległ
zniszczeniu. W okresie międyzwojennym przedstawienia odbywały się
przygodnych salach. Dopiero w 1936 na miejscu zniszczonego teatru
otwarto nowy gmach, zbudowany wg projektu Czesława Przybylskiego i
nadano mu imię patrona, którego podsuwała tradycja: Wojciecha
Bogusławskiego. W latach 1936-38 kierowal´ nim scenograf
Iwo Gall (w sez. 1937/38 pod kier. Galla i Mariana Lenka, w sez.
1938/39 pod kier. Lenka). Po II wojnie świat. 14 grudnia 1946 odbyło
się pierwsze przedstawienie w odbudowanym gmachu T. Miejskiego,
który zachował imię Wojciecha Bogusławskiego (>T. im.
Wojciecha Bogusławskiego), od 1961 stał się siedzibą festiwalu
>Kaliskie Spotkania Teatralne, zorganizowanego z inicjatywy
ówczesnego dyrektora teatru - Tadeusza Kubalskiego.
Bibl.: W. Kwiatkowki Teatr szkolny kolegium jezuickiego w Kaliszu, Kalisz 1936; K. Stefański Teatr w Kaliszu. Kartki z przeszłości,
Kalisz 1936 (wcześniej druk: "Ziemia Kaliska" 1930, 1931, 1932;
recenzja wydawnictwa: M. Rulikowski, "Teatr" 1937 nr 11-12); E.
Szwankowski Teatr Wojciecha Bogusławskiego w latach 1799-1814, Wrocław 1954; S. Kaszyński Z wstępnych badań nad dziejami sceny kaliskiej (1800-1815), "Prace Polonistyczne" S. XI (1955); Dziesięciolecie Teatru im. W. Bogusławskiego w Kaliszu (1945-1955), 155-lecie kaliskiej sceny narodowej, Kalisz 1955; Program jubileuszowy 1945-1960, Kalisz 1960; S. Kaszyński Kaliskie wakacje teatralne Wojciecha Bogusławskiego 1800-1823, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego", S. I z. 13, Łódż 1959; S. Kaszyński Dzieje teatru kaliskiego w Kaliszu, w: XVIII wieków Kalisza, Kalisz 1960, t. II; S. Kaszyński Dzieje sceny kaliskiej1800-1914, Łódż 1962; Teatralia kaliskie. Materiały do dziejów sceny kaliskiej (1800-1970), Oprac. S. Kaszyński, Łódż 1972; 200 lat sceny nad Prosną. Pod red. J. Chojki, Kalisz 2001.
KAMIŃSKA Ida, aktorka,
reżyser, dyr. teatru, tłumaczka, adaptatorka i autorka tekstow
scenicznych, działająca w teatrze żyd. (jidisz) w Polsce i na emigracji
oraz sporadycznie na scenach polskich, żona aktora i reżysera Zygmunta
Turkowa (od 1918), a następnie Mariana Melmana. Ur. 4 IX 1899 w
Odessie, zm. 21 V 1980 w N. Jorku i tam pochowana. Była jednym z trojga
dzieci Estery Racheli K. (1870-1925), aktorki, nazywanej "matką
teatru żydowskiego" w Polsce, i Abrahama Izaka Kamińskiego (1867-1918),
aktora, reżysera, antreprenera. Debiutowała na scenie
jeszcze jako dziecko, w roli Siomke w sztuce Matka
D. Pińskiego (Warszawa, w sali teatr. nazywanej "Ogród Zimowy",
1904). Po ukończeniu gimnazjum w Warszawie, sposobiła się do
kariery śpiewaczej i pierwsze 12 ról zagrała w operetkach. Debiutowała
1916 w roli Izaaka w operetce Ofiarowanie Izaaka
Abrahama Goldfadena, wystawionej w Warszawie w prywatnym teatrze
rodziny Kamińskich przy ul. Obożnej 1; pierwszy większy sukces odniosła
w roli Icyka w operetce Duch mego ludu [Dusza mego narodu] Borysa
Tomaszewskiego. Szybko zaczęła występować w repertuarze dram.,
przejmując wiele ról po matce Esteli Racheli Kamińskiej (m. in. w
sztukach Jakuba Gordina: Esterkę w Rzezi i Sierotkę Chasię) oraz grając ważne role w klasycznych dramatach obcym (rola tytułowa w sztuce Henryka Ibsena Nora, Magda w Ojczyznie Henryka Sudermanna, Katiusza Masłowa w Zmartwychwstaniu Lwa Tołstoja) i repertuarze żyd. (Szejndełe - Mirele Efros Gordina, Mejte - Pusta karczma Pereca Hirszbejna, Fanieczka - Ludzie
Szolema Alejchema). Z czasem stała się jedną z najznakomitszych
eur. aktorek dramatycznych i tragicznych. Równocześnie zaczęła
próbować sił w pracy przekładowej na język żydowski (przełożyła m. in. Norę H. Ibsena) i reżyserii (Nora, Kobiera bez znaczenia Oscara Wilde´ a, Ojczyzna Sudermanna, Zmartwychwstanie Tołstoja).
Przed II wojną występowała m. in. różnych żyd.
zespołach teatralnych, m. in. w Teatrze Centralnym, prowadziła w
Warszawie "Warszawer Jidiszer Kunsttheater" -WIKT - "Warszawski
Żydowski Teatr Artystyczny" (od 1922, wraz matką i mężem) i
Zespół Dramatyczny (samodzielnie, 1932-39), występowała gościnnie w
Polsce, Francji (Paryż, Nancy) i Belgii (Bruksela). Podczas II wojny
świat. uciekając przed Niemcami z Łodzi przez Warszawę i
Białystok dotarła do Lwowa (grała tu w Państwowym Teatrze Żydowskim,
1939-41) i dalej przez Kijów, Charków, Baku, Taszkient do Frunze (Teatr
iz Polszy, założony przez połączone zespoły aktorów żyd. z Białegostoku
i Lwowa, 1942-43), a na koniec do Moskwy (1944-46). W grudniu
1946 wróciła do Polski (we Lwowie pozostała jej wnuczka,
córka i zięć, którzy zostali aresztowani, powrócili do Polski
dopiero po kilku latach). Entuzjastycznie witana, występowała
najpierw w Łodzi (specjalnie przygotowany program artyst. na
scenie T. Żydowskiego przy ul. Jaracza 2, styczeń 1947), Wrocławiu i
innych miastach Dolnego Śląska (od 31 I 1947), reżyserowała w
Dolnośląskim T. Żydowskim we Wrocławiu (Dwaj Kune-Leml
Goldfadena (8 VI 1947, scenografia Aleksander Jędrzejewski,
muzyka Salomon Prizament, tańce Judyta Berg i Feliks Fibich), Mirełe Efros Gordina (XI 1947; grała rolę główną), Dziś nocą
Z. Kampanejec i I. Noe w przekładzie Idy Kamińskiej, scenografia
Jędrzejewskiego, opracowanie muzyczne Dawid Kagan). Występowała też
gościnnie w Londynie (1947). Od 1948 objęła najpierw kierownictwo
artyst. T. Żydowskiego w Łodzi (dyrektorem był jej drugi mąż Marian
Meller). Po upaństwowieniu teatrów w Polsce (XII 1949) nastąpiło
połączenie Dolnośląskiego T. Żydowskiego we Wrocławiu i Łódzkiego
Teatru Żydowksiego w jeden organizm i pod jedną dyrekcją Kamińskiej,
najpierw od 21 XI 1949 pn. Państwowe Teatry Żydowskie z siedzibą we
Wrocławiu, a następnie od 5 V 1950 pn. Państwowy T.
Żydowski z siedzibą w Łodzi, od 1955 z siedzibą w Warszawie
w dawnym Teatrze Domu Wojska Polskiego przy ul. Królewskiej 13), gdzie
przyjął nazwę Państw. T. Żydowski im. Ester Rachel Kamińskiej
(wcześniej imię Ester Rachel Kamińskiej nadano Dolnośląskiemu
Tearowi Żydowskiemu we Wrocławiu, otwierając 2 IV 1949 nowo wybudowany
gmach przy ul. Świdnickiej 31). Państwowym T. Żydowskim w Warszawie
kierowała do końca sezonu 1967/68, wiążąc swoje nazwisko z tym teatrem
jako aktorka, reżyserka, organizatorka wielkich tournees po żyd.
ośrodkach kulturalnych w Polsce i za granicą. Pierwszy wyjazd
zagraniczny odbył się do Paryża (12-22 IX-1956, z Meirem Ezofowiczem wg Elizy Orzeszkowej i Snem o Godfadenie
Jakuba Rotbauma, w sumie 13 przedstawień) i poprzedził
dalszych 18 wyjazdów w latach 1956-67: do Belgii (1956), Wielkiej
Brytanii (1957, 1961, 1964), Holandii (1957), NRD (1957), Belgii
(1958), ponownie do Francji (1958, 1961), Izraela (1959-60),
Australii (1960), Austrii (1964), Argentyny (1965), Urugwayu (1965),
Brazylii (1965), NRF (1966), Stany Zjednoczone (1967).
. W wyniku wydarzeń marcowych 1968, podjęła
decyzję o emigracji i w sierpniu 1968 wyjechała najpierw do
Izraela, a następnie do N. Jorku. Związana z kulturą żydowską, ale
także z kulturą polską, mimo wielkich talentów organizatorskich nie
potrafiła po raz kolejny w życiu stworzyć własnego teatru
(i nie uzyskała dostatecznej pomocy ze strony środowisk, które
zapewniały o swej solidarności podczas występów teatru w Nowym Jorku,
13 X-10 XII 1967; w repertuarze Mirełe Efros Gordina i Mutter Courage Bertolda Brechta). Zmarła w Nowym Jorku i tam została pochowana.
Była utalentowaną aktorką dram., jedną z
najwybitniejszych aktorek tragicznych w Polsce i w Europie XX w.
Kreowała wielkie role w żyd. repertuarze nar. (Dobry Duch w Dziesięciu przykazaniach A. Goldfadena, 1926; rola tytułowa w Mirełe Efros J. Gordina, 1955), wiele ról z klasycznego repertuaru świat. (Esmeralda w Dzwonniku z Notre-Dame wg A. Dumasa, 1925, role tytułowe w Norze H. Ibsena i Matce Courage B. Brechta, Babkę w Drzewa umierają stojąc A. Casony, 1958) i w dramatach pol. (Szambelanowa - Pan Jowialski A. Fredry, 1952; Frejde w adaptacji Meira Ezofowicza wg E. Orzeszkowej, 1960). Występowała także na scenach pol. (m. in. w T. Dramatycznym w Warszawie w roli Otylii we Franku V
F. Durrenmatta, 1962). Jan Kott, oceniając jej rolę i reżyserię w matce
Courage Brechta, opisał jej warsztat aktorski i środki sceniczne oraz
znaczenie jej sztuki dla współczesnego pokolenia widzów: "Ida Kamińska
odegrała wielką tragedię. Ale nie była to tragedia markietanki z
czasów wojny trzydziestoletniej, która zaufała wojnie, która żyła z
wojny i którą wojna oszukała. Była to tragedia odegrana na tekście
Brechta, ale tragedia zupełnie inna i o wiele bardziej współczesna.
(...) Mutter Courage dalej ciągnie wóz. (...) Przjmuje świat z całym
okrucieństwem, ale dovrze wie, że nic nie pozostaje innego jak dalej
ciągnąć wóz. Wbrew całej logice świata, wbrew nawet oczywistiości. W
tym przedstawieniu Mutter Courage bardziej jest conradowska ni
brechtowska.( ...) Ida Kamińska jest jedną z największych współczesnych
tragiczek." Jej dorobek obejmuje ponad 150 ról, 70 reżyserii, 50
tłumaczeń na język żyd. tekstów klasycznych i współczesnych z
różnych języków (angielski, francuski, niemiecki), dwa dramaty (Ongiś był król, 1929; Zasypać bunkry,
1964). Znaczenie jej sztuki dla teatru najwspanialej podsumował
Jerzy Zawieyski, pisząc: "Ida Kamińska należy nie tylko do teatru
żydowskiego, ale i teatru polskiego. Jest chlubną cząstką kultury w
szerokim zakresie. Losu wielkiej aktorki związane na równi ze
środowiskiem żydowskim, co ze środowiskiem polskim." (cyt. za Szczepan
Gąssowski Ida Kamińska (1899-1980), w: Państwowy Teatr Żydowski im. Ester Rachel Kamińskiej, Warszawa 1995 s. 139). Była laureatką Oscara za udział w filmie Sklep przy głównej ulicy J. Kadara (1966). Wydała wspomnienia Moje życie, mój teatr (My Life, My Theatre,
1973, wyd. pol. 1995 w tłum. J. Krakowskiej-Narożniak, z przedmową J.
Kotta). Książkę o jej sztuce aktorskiej i teatrze napisał A.
Rudnicki Teatr zawsze grany (Warszawa 1987).
Bibl.: Jan Kott Mutter Courage, "Przegląd Kulturalny" 1957 w: Miarka za miarkę, 1962 s. 61-64; Ida Kamińska. 50 lat pracy artystycznej, Warszawa 1967; R. Nowotarska Teatr - arka przymierza, "Wiadomości" (Londyn) 1968 nr 4; J. Stryjkowski Na śmierć Idy Kamińskiej, "Więż" 1980 nr 9; E. Baniewicz, "Teatr" 1989 nr 5; "Pamiętnik Teatralny" 1992 z. 1-4; J. Krakowska-Narożniak Ida Kamińska - polski los żydowskiej aktorki, "Dialog" 1994 nr 4; Teatr Żydowski im. Ester Rachel Kamińskiej. Przeszłość i terażniejszość.
Oprac. S. Gąssowski, Warszawa 1995 (recenzja: Joanna
Krakowska-Narożniak, "Pamiętnik Teatralny" 1996 z. 3-4 s. 627-628).
