Archiwa: Glossary Terms

amant

typ aktorskiego emploi (= rodzaj ról, w których najlepiej sprawdza się jakiś aktor), uzależniony od tzw. warunków (zwłaszcza urody). W okresie międzywojennym za typowego czołowego amanta filmowego uchodził Aleksander Żabczyński (1900-1958), a teatralnego – Józef Węgrzyn (1884-1952), o którym JanCzytaj dalej

amfiteatr

(gr. amphi = dookoła), monumentalna budowla oparta na planie elipsy lub koła. W starożytnym Rzymie wznoszono a. dla chwały cesarzy i rozrywki obywateli, przeznaczając je na miejsce krwawych widowisk – walk gladiatorów na arenie otoczonej widownią wznoszącą się wokół schodkowoCzytaj dalej

anagnoryzm

(gr. anagnorismos) chwyt polegający na rozwiązaniu konfliktu przez rozpoznanie bohatera, którego przeszłość była owiana tajemnicą. A. często był wykorzystywany w dramaturgii antycznej, zarówno w tragedii, jak i komedii, np. rozpoznanie Edypa jako ojcobójcy pozostającego w kazirodczym związku z matką wCzytaj dalej

Andrycz Nina

(1912-2014), aktorka od debiutu związana z warszawskim Teatrem Polskim, gdzie stworzyła wiele kreacji heroin, zwłaszcza postaci królowych i arystokratek, m.in. w Marii Stuart Juliusza Słowackiego (1958), Elżbiety w Don Carlosie Fryderyka Schillera (1960), Kleopatry w komedii Ludwika Hieronima Morstina (1963).Czytaj dalej

Anouilh Jean

(1910-1987), dramaturg francuski. Specjalnością autora stały się inteligentne nowe wersje tragedii greckich, m.in „Eurydyka” (1942) i „Antygona” (1943); spośród innych sztuk największe uznanie zyskały „Pasażer bez bagażu” (1936), „Skowronek” (1953) i „Molierówna” (1959). W swoich utworach A. ukazuje absurdalność istnienia,Czytaj dalej

ansambl

(fr. ensemble), zespół teatralny, trupa.

antagonista

(gr. antagonisma = opozycja), przeciwnik głównego bohatera utworu (por. protagonista), który zmierza do przeciwstawnych od niego celów. A. to charakterystyczna postać w dramacie, której zadaniem jest komplikowanie akcji, np. Rejent z „Zemsty” Aleksandra Fredry, za wszelką cenę pragnący pokrzyżować planyCzytaj dalej

antecedencja

(łac. antecedentia) wydarzenia, poprzedzające akcję dramatu, które mogą być przedstawiane w prologu (patrz: przedakcja) lub też w toku akcji w dialogach lub monologach nawiązujących do przeszłości, np. dialog pary służących w pierwszej scenie „Powrotu posła” Juliana Ursyna Niemcewicza, zawierający relacjęCzytaj dalej

Antoine André

(1858-1943), początkowo klakier w Komedii Francuskiej i statysta, potem pracownik gazowni, gdzie objął kierownictwo teatru amatorskiego; skłócony z obawiającym się nowości zespołem utworzył własny naturalistyczny Théâtre Libre w Paryżu, 1887-96 (pierwsze przedstawienie 30 marca 1887), w którym terminowała jako aktorkaCzytaj dalej

antrakt

(fr. entre’acte) przerwa (między aktami, częściami) w spektaklu dramatycznym, operowym, baletowym, koncercie.

antreprener

(fr. entreprener) dawniej: organizator (lub właściciel) teatru, m.in.  (patrz:) Wojciech Bogusławski, Ludwik Osiński. Dzisiaj jego miejsce zajął (por.) producent teatralny. Żelazną zasadę, jaką kierowali się a. sformułował Wojciech Bogusławski: „Najpierwszym i koniecznym każdego publicznego widowiska przedsiębiorcy staraniem być powinno podobaćCzytaj dalej

antrepryza

(fr. entreprise) dawniej: przedsięwzięcie teatralne, teatr pozostający pod czymś zarządem.

apart

(fr. a part), inaczej: monolog lub zwrot na stronie; wypowiedź postaci scenicznej w obecności innych postaci, której one nie słyszą; konwencjonalne założenie o możliwości bezpośredniego komunikowania się postaci scenicznej z widzami w obecności innych postaci, ale z czasowym zawieszeniem ichCzytaj dalej

Apocalypsis cum figuris

spektakl Teatru Laboratorium Jerzego Grotowskiego (premiera 19 VII 1968) nawiązujący do Biblii, oparty na tekstach Fiodora Dostojewskiego, Thomasa S. Eliota i Simone Weil. Podstawowym motywem przedstawienia była tajemnica drugiego przyjścia Chrystusa, zapowiadanego przez św. Jana. Niezwykłość tego spektaklu-misterium, ulegającego wCzytaj dalej

aria

(wł.) wokalny utwór, głównie operowy – solowy monolog śpiewany z akompaniamentem instrumentów muzycznych, jedna z najważniejszych form prezentacji kunsztu wykonawcy.

Arlekin

(wł. Arlecchino), postać komiczna z włoskiej komedii dell’arte: błazen w czarnej masce, z drewnianym mieczem i w postrzępionym, łatanym stroju (od XVI w. pojawia się w bajecznie pstrokatym kostiumie z kolorowych rombów albo trójkątów), sprytny sługa (por.) Pantalona, kochanek (por.)Czytaj dalej

Artaud Antonin

(1896-1948), francuski radykalny reformator teatru, poeta, reżyser, aktor i teoretyk, autor koncepcji teatru okrucieństwa i teatru totalnego. Dążył do zniesienia granicy między widownią a sceną: „Chcemy, aby zmartwychwstała idea widowiska totalnego”, krytykując skarlenie współczesnego mu teatru, jego zniewolenie konwencją. GłosiłCzytaj dalej

artysta teatru

twórca teatralny w szerokim tego słowa znaczeniu. Widowisko teatralne wymaga bowiem współdziałania wielu twórców, reprezentujących różne dziedziny sztuki (muzyka, plastyka, reżysera, oświetleniowca i, oczywiście, aktora).

Arystofanes

(ok. 445-46 p.n.e.-ok.385 p.n.e), najwybitniejszy twórca komedii staroattyckiej, autor 40 (lub 44) dzieł, z których dotrwało do naszych czasów tylko 11 : „Acharnejczycy” (425 p.n.e.), „Rycerze” (424), „Chmury” (423), „Osy” (422), „Pokój” (422), „Ptaki” (414), „Lizystrata” (411), „Kobiety na święcieCzytaj dalej

autonomia sztuki widowiskowej

początkowo jedynie postulat, a następnie powszechnie uznawana odrębność sztuki teatru i literatury. Przez wiele stuleci teatr utożsamiano z teatrem dramatycznym, upatrując główne zadanie teatru w interpretowaniu na scenie dzieł literackich (dramatów). Na odrębność sztuki teatralnej wskazywali już romantycy, a tezaCzytaj dalej