Term Category: Termin

antagonista

(gr. antagonisma = opozycja), przeciwnik głównego bohatera utworu (por. protagonista), który zmierza do przeciwstawnych od niego celów. A. to charakterystyczna postać w dramacie, której zadaniem jest komplikowanie akcji, np. Rejent z „Zemsty” Aleksandra Fredry, za wszelką cenę pragnący pokrzyżować planyCzytaj dalej

antecedencja

(łac. antecedentia) wydarzenia, poprzedzające akcję dramatu, które mogą być przedstawiane w prologu (patrz: przedakcja) lub też w toku akcji w dialogach lub monologach nawiązujących do przeszłości, np. dialog pary służących w pierwszej scenie „Powrotu posła” Juliana Ursyna Niemcewicza, zawierający relacjęCzytaj dalej

Antoine André

(1858-1943), początkowo klakier w Komedii Francuskiej i statysta, potem pracownik gazowni, gdzie objął kierownictwo teatru amatorskiego; skłócony z obawiającym się nowości zespołem utworzył własny naturalistyczny Théâtre Libre w Paryżu, 1887-96 (pierwsze przedstawienie 30 marca 1887), w którym terminowała jako aktorkaCzytaj dalej

antrakt

(fr. entre’acte) przerwa (między aktami, częściami) w spektaklu dramatycznym, operowym, baletowym, koncercie.

antreprener

(fr. entreprener) dawniej: organizator (lub właściciel) teatru, m.in.  (patrz:) Wojciech Bogusławski, Ludwik Osiński. Dzisiaj jego miejsce zajął (por.) producent teatralny. Żelazną zasadę, jaką kierowali się a. sformułował Wojciech Bogusławski: „Najpierwszym i koniecznym każdego publicznego widowiska przedsiębiorcy staraniem być powinno podobaćCzytaj dalej

antrepryza

(fr. entreprise) dawniej: przedsięwzięcie teatralne, teatr pozostający pod czymś zarządem.

apart

(fr. a part), inaczej: monolog lub zwrot na stronie; wypowiedź postaci scenicznej w obecności innych postaci, której one nie słyszą; konwencjonalne założenie o możliwości bezpośredniego komunikowania się postaci scenicznej z widzami w obecności innych postaci, ale z czasowym zawieszeniem ichCzytaj dalej

aria

(wł.) wokalny utwór, głównie operowy – solowy monolog śpiewany z akompaniamentem instrumentów muzycznych, jedna z najważniejszych form prezentacji kunsztu wykonawcy.

Arlekin

(wł. Arlecchino), postać komiczna z włoskiej komedii dell’arte: błazen w czarnej masce, z drewnianym mieczem i w postrzępionym, łatanym stroju (od XVI w. pojawia się w bajecznie pstrokatym kostiumie z kolorowych rombów albo trójkątów), sprytny sługa (por.) Pantalona, kochanek (por.)Czytaj dalej

artysta teatru

twórca teatralny w szerokim tego słowa znaczeniu. Widowisko teatralne wymaga bowiem współdziałania wielu twórców, reprezentujących różne dziedziny sztuki (muzyka, plastyka, reżysera, oświetleniowca i, oczywiście, aktora).

autonomia sztuki widowiskowej

początkowo jedynie postulat, a następnie powszechnie uznawana odrębność sztuki teatru i literatury. Przez wiele stuleci teatr utożsamiano z teatrem dramatycznym, upatrując główne zadanie teatru w interpretowaniu na scenie dzieł literackich (dramatów). Na odrębność sztuki teatralnej wskazywali już romantycy, a tezaCzytaj dalej

awangarda

(fr. avant-garde = straż przednia), nowatorskie ruchy artystyczne XX w., krytyczne wobec zastanych konwencji, których antytradycjonalizm manifestował się w nowych programach i dokonaniach. Do prądów a. zalicza się wiele nurtów, poczynając od impresjonizmu i futuryzmu na początku wieku XX poCzytaj dalej

balet

(łac. ballare = tańczyć), 1. widowisko taneczne, którego kształt określa libretto (scenariusz) i utwór muzyczny, stanowiący jego podstawę; 2. utwór muzyczny pisany z myślą o widowisku baletowym; 3. zespół baletowy, samodzielny lub będący częścią zespołu teatralnego opery, operetki, rewii.

baryton

niski głos męski; także solista obdarzony takim głosem.

bas

najniższy głos męski; także solista obdarzony takim głosem.

bilet

kupon uprawniający do wejścia na przedstawienie, zazwyczaj upoważniający do zajęcia określonego miejsca na widowni. Cena b. zależy do miejsca na widowni, czasem także od wieku widza (ulgi). Bilety wprowadzono już w antycznym teatrze greckim – używano wówczas kamiennych sztonów.

blejtram

(niem. Blendrahmen) inaczej: krosno malarskie; drewniana rama do rozpinania płótna przed przystąpieniem malowania obrazu. W teatrze b. używane są jako zastawki.

bohater negatywny

bohater utworu literackiego, który uosabia wartości odrzucane przez autora, zwykle przeciwstawiany (por.:) bohaterowi pozytywnemu. Najwyraziściej b.n. występuje w powieściach tendencyjnych i społecznych, baśniach, a także dramatach politycznych, społecznych, np. Szarmantcki i Gadulscy w „Powrocie posła” jako przedstawiciele konserwatywnie nastawionej szlachty,Czytaj dalej