Term Category: Termin

abonament

karta uprawniająca do ulgowych biletów w jakimś teatrze; jedna z form zbliżania teatru do publiczności gorzej sytuowanej lub o nierozwiniętych nawykach teatralnych.

adaptacja

(łac. adaptare = przystosowywać), przystosowanie utworu literackiego do rozpowszechniania w innej niż pierwowzór postaci (np. słuchowisko będące a. radiową powieści Potop Henryka Sienkiewicza), albo przeróbka uwzględniająca potrzeby określonego odbiorcy (np. adaptacja Przypadków Robinsona Crusoe Daniela Defoe dla młodych czytelników: RobinsonCzytaj dalej

adaptacja teatralna dramatu

dostosowanie dramatu (zwłaszcza powstałego w innej epoce) do wymogów scenicznych. Niekiedy adaptacje sceniczne znacznie odbiegają od pierwowzoru (pierwowzorów), stając się samodzielnymi utworami opartymi na motywach zaczerpniętych z istniejących dzieł. Stosunek adaptatora do adaptowanego tekstu (tzw. wierność wobec pierwowzoru) bywała przedmiotemCzytaj dalej

adaptacja telewizyjna

przystosowanie dramatu (lub innego utworu literackiego) do specyficznych wymogów techniki telewizyjnej, np. adaptacja powieści Cóż za pomysł, tato Williama Saroyana dokonana przez Jerzego Gruzę (Dobranoc, tato!, 1961), adaptacja Pana Tadeusza Adama Mickiewicza – przygotowana przez Adama Hanuszkiewicza (1970-71) w formieCzytaj dalej

afisz teatralny

zawiadomienie o planowanej premierze, spektaklu, zawierające zwykle następujące informacje: autor i tytuł dramatu, nazwiska głównych (albo wszystkich) wykonawców oraz (ewentualnie) innych realizatorów, miejsce i data przedstawienia; druk informacyjno-reklamowy, często o wyrafinowanej formie graficznej (patrz: plakat teatralny). Pierwszy polski a.t. wydrukowaliCzytaj dalej

agon tragiczny

konkurs dramatyczno-teatralny w starożytnych Atenach, w którym uczestniczyło trzech tragików. Przedstawiali oni w czwartym, piątym i szóstym dniu Wielkich Dionizjów tzw. tetralogie (trzy tragedie i jeden dramat satyrowy), spektakle przygotowane pod ich nadzorem, często także z ich udziałem.

akcja

(łac. actio = działanie) ciąg zdarzeń w utworze dramatycznym (filmowym), będący wynikiem celowego działania głównej (głównych) postaci. Klasyczny układ akcji obejmuje: zawiązanie, rozwinięcie i rozwiązanie akcji. A. mogą komplikować (por.:) perypetie, (por.:) kontrakcja, (por.:) zwroty akcji.

akrobacja

(fr. acrobacie) dziedzina sztuki cyrkowej, obejmująca wiele dyscyplin sprawnościowych artystów cyrku (patrz: akrobata), demonstrujących zazwyczaj niebezpieczne ewolucje. Początki sztuki akrobatycznej datują się od antyku; znano ją już w starożytnym Egipcie i Chinach, rozwijano w Grecji (na Krecie ok. 2400 p.n.e.Czytaj dalej

akrobata

(gr. akrobates) artysta cyrkowy, którego sztuka polega na demonstrowaniu umiejętności panowania nad własnym ciałem podczas wykonywania niebezpiecznych ewolucji: skoków, popisów gimnastycznych, chodzenia po linie itp.

akt

(łac. actus = czyn) część dramatu, będąca względnie samodzielnym fragmentem akcji (w starożytnej tragedii nazywana epeisodionem); zazwyczaj dramaty dzielą się na trzy do pięciu aktów – wyjąwszy jednoaktówki. We współczesnym dramacie podział ten niekiedy traci na znaczeniu, np. w KartoteceCzytaj dalej

aktor

(łac. actor), osoba grająca jakąś rolę w teatrze lub filmie; według innej formuły najważniejszy twórca teatru. Mimo sporów teoretyków, którzy niekiedy odmawiają pracy aktora cech twórczych (przypisując mu tylko zadania odtwórcze), doświadczenie historyczne potwierdza niezmiennie prymat aktora w sztuce teatralnej.Czytaj dalej

aktor naturalny

inaczej: naturszczyk; aktor bez cenzusu aktorskiego, amator obdarzony znaczną siłą ekspresji, naturalną siłą komiczną lub innym rysem charakterystycznym. A.n. bywają często angażowani do filmów, aby wywołać u widzów wrażenie autentyzmu, np. w filmach Marka Piwowskiego: Rejs (1970), Przepraszam czy tuCzytaj dalej

aktorska gwara

środowiska gwara, wytworzona w teatrze; poszczególne słowa odnoszą się w szczególności do specyfiki teatralnej, np. ogon – rola mniej niż epizodyczna, sypnąć się – pomylić się w wypowiadanej na scenie kwestii, podrzucić tekst – podpowiedzieć tekst (zadanie suflera), szczeniak –Czytaj dalej

aktorskie przesądy

aktorzy należą do ludzi przesądnych, a przynajmniej za takich lubią uchodzić. Do najbardziej kultywowanych p.a. należą: nie wpuszczanie pawia do teatru (to podobno przynosi zawsze pecha); dwukrotnie przydeptywanie tekstu, który upadnie na podłogę, aby nie zapeszyć przygotowywanej roli; unikanie poprawekCzytaj dalej

albertusy

komedie sowizdrzalskie, popularne na przełomie XVI i XVII w., w których punktem wyjścia dla prześmiewczego przedstawienia tamtych czasów była relacja o niefortunnych przygodach wojennych tytułowego Albertusa, klechy i bakałarza wiejskiego, wyprawianego na wojnę przez plebana. Początek temu gatunkowi scenicznemu dałaCzytaj dalej

alt

(wł. alto = wysoki, głęboki), niski głos żeński (lub chłopięcy) – niższy od sopranu i mezzosopranu.

amant

typ aktorskiego emploi (= rodzaj ról, w których najlepiej sprawdza się jakiś aktor), uzależniony od tzw. warunków (zwłaszcza urody). W okresie międzywojennym za typowego czołowego amanta filmowego uchodził Aleksander Żabczyński (1900-1958), a teatralnego – Józef Węgrzyn (1884-1952), o którym JanCzytaj dalej

amfiteatr

(gr. amphi = dookoła), monumentalna budowla oparta na planie elipsy lub koła. W starożytnym Rzymie wznoszono a. dla chwały cesarzy i rozrywki obywateli, przeznaczając je na miejsce krwawych widowisk – walk gladiatorów na arenie otoczonej widownią wznoszącą się wokół schodkowoCzytaj dalej

anagnoryzm

(gr. anagnorismos) chwyt polegający na rozwiązaniu konfliktu przez rozpoznanie bohatera, którego przeszłość była owiana tajemnicą. A. często był wykorzystywany w dramaturgii antycznej, zarówno w tragedii, jak i komedii, np. rozpoznanie Edypa jako ojcobójcy pozostającego w kazirodczym związku z matką wCzytaj dalej

ansambl

(fr. ensemble), zespół teatralny, trupa.