Term Category: Termin

EVERYMAN

(ang. = każdy), bohater średniowiecznego moralitetu, reprezentujący ludzkość, pozbawiony cech indywidualnych (m.in. imienia, biografii), jednostka rozdzierana między siłami Dobra i Zła. Do koncepcji e. zwrócili się artyści XX w., m.in. Franz Kafka (bohater „Procesu”, Józef K., symbolizujący Każdego, zagrożonego przezCzytaj dalej

ESTETYKA TEATRU

dział filozofii sztuki, zajmująca się sądami dotyczącymi piękna i brzydoty oraz badaniami przeżyć towarzyszących odbiorowi sztuki teatralnej; uprawiana już w starożytności („Poetyka” Arystotelesa, IV w. p.n.e.), jako samodzielna dyscyplina naukowa estetyka wyodrębniona została w połowie XVIII w. W Polsce pierwszeCzytaj dalej

EPIZOD

(gr. epeisódios = wtrącony), 1. scena w dramacie, niemająca istotnego znaczenia dla przebiegu akcji, np. scena szósta aktu czwartego „Zemsty” Aleksandra >Fredry, ukazująca Papkina spisującego testament; 2. rola drugoplanowa (inaczej: epizodyczna) w przedstawieniu teatralnym, telewizyjnym lub filmie.

EPITAZA

szczególny wzrost napięcia, zawikłanie akcji i skomplikowanie stosunków między postaciami przed katastrofą lub perypetią dramatyczną, np. w „Antygonie” >Sofoklesa dramatyczne spotkanie Kreona z Hajmonem po wydaniu wyroku na tytułową bohaterkę, po którym następuje katastrofa, poprzedzona daremną próbą polubownego rozwiązania konfliktu.

EPILOG

zamknięcie utworu epickiego (dramatycznego), poświęcone dalszym kolejom losu bohaterów, np. w „Balladynie” Juliusza >Słowackiego, gdzie e. staje się też okazją do ironicznego komentarza do świata przedstawionego w utworze, a także do rzeczywistości pozaliterackiej – kpina z manipulacji historyków uosobionych tuCzytaj dalej

EPEJSODION

(gr. epeisodios = poboczny), część dialogowa w antycznej tragedii greckiej, odpowiednik aktu w nowożytnym dramacie.

ENVIRONMENT

(ang. = otoczenie), jedna z awangardowych form wypowiedzi artystycznej, zapoczątkowana przez dadaistów, która polega na stworzeniu zaskakującej aranżacji przestrzeni, najczęściej jakiegoś wnętrza. Autorem pierwszy polskiego e. był Włodzimierz Borowski (1966) w warszawskiej Galerii Foksal.

EMPLOI

(fr. = użytek), pewien typ ról, szczególnie dobrze pasujących do warunków fizycznych i psychicznych aktora – mawiało się np. o e. amanta, wykonawcy ról bohaterskich, subretek itp. Do e. przywiązywano zasadniczą wagę w dawnym teatrze (nawet jeszcze w XIX w.),Czytaj dalej

ELŻBIETAŃSKI STYL

styl panujący w sztuce angielskiej za czasów Elżbiety I (2 poł. XVI w.) i jej bezpośrednich następców, będący wyrazem przewagi nowych tendencji renesansowych nad obecnymi jeszcze elementami tradycyjnej sztuki gotyckiej – powstaje wówczas architektoniczny wzorzec angielskiego budynku o kształcie prostokątaCzytaj dalej

EKWILIBRYSTYKA

odmiana popisu akrobatycznego, który polega na pokazie umiejętności zachowaniu równowagi w szczególnie utrudnionych warunkach i w obliczu realnego niebezpieczeństwa (np. na linie).

EKSPOZYCJA

(łac. expositio = wyłożenie), wprowadzenie w tematykę utworu, intrygę i świat postaci utworu, zwykle na wstępie dzieła, np. pierwsze sytuacje w „Fantazym” Juliusza >Słowackiego zapowiadają główny wątek: starania Fantazego o rękę panny, kolejno wprowadzając na scenę postaci dramatu.

EGZEMPLARZ

tekst dramatu opracowany na użytek konkretnego wystawienia; szczególną odmianą e. jest e. reżyserski, zawierający także adnotacje dotyczące inscenizacji, dodatkowe skróty tekstu, ewentualne uzupełnienia, obsadę.

EFEKT OBCOŚCI

podstawowa kategoria estetyki Bertolta >Brechta (por.: gra z dystansem). E.o. polegał przede wszystkim, na „oczyszczeniu sceny i widowni z wszelkiej magii”. Aktor według Brechta nie powinien dopuścić do pełnej identyfikacji z postacią – widownia winna cały czas wiedzieć, że aktorCzytaj dalej

DYREKTOR TEATRU

dawniej (por.) anterprener, organizator pracy artystycznej zespołu. Często dyrektor skupia w jednym ręku kompetencje artystyczne (łącząc obowiązki dyrekcyjne z kierownictwem artystycznym) i organizacyjno-finansowe. Wpływ d. na charakter sceny, jej profil, osiągnięcia i słabości jest decydujący.

DYKCJA

wymowa aktorska; dykcja teatralna wymaga szczególnie starannego przestrzegania ogólnych reguł (ze względu na słyszalność) poprawnej wymowy, zwłaszcza końcówek i trudnych zbitek. W polskim szkolnictwie teatralnym zwraca się uwagę na przedniojęzykowozębowe „ł” oraz na różnicowanie „ch” i „h” (jak w gwarzeCzytaj dalej

DULSZCZYZNA

zakłamanie, hipokryzja, kołtuneria; sposób postępowania zgodny z zasadą wyznawaną przez tytułową bohaterkę „Moralności pani Dulskiej” Gabrieli >Zapolskiej: „Na to mamy cztery ściany i sufit, aby brudy swoje prać w domu i aby nikt o nich nie wiedział”.

DUBLURA

zastępstwo lub druga obsada jakiejś roli (ról) granej na zmianę przez co najmniej dwóch aktorów.

DRUGI PLAN W DRAMACIE

kategoria estetyki teatralnej Georgija >Towstonogowa (1913-1989), wybitnego reżysera rosyjskiego, w którego realizacjach scenicznych „pod powierzchnią” toczącego się na scenie dialogu toczył się początkowo niewidoczny, ale ważniejszy tor akcji, niewerbalizowany w dialogu. Metodą ujawniania d.p.w.d. posługiwał się Towstonogow podczas prób analitycznych,Czytaj dalej

DRAMATYZACJA

1. poddanie tekstu literackiego zabiegom adaptacyjnym na użytek sceny, polegające przede wszystkim na zastosowaniu dialogu (por. adaptacja teatralna); 2. opracowanie jakiegoś tematu literackiego w formie dramatu.

DRAMATURGIA

(gr. dramatourgia), 1. twórczość dramatyczna, ogół utworów dramatycznych jakiegoś autora, nurtu, okresu, kręgu kulturowego itp., np. dramaturgia >Szekspira; 2. teoria, dawniej nazywana dramatyką, będąca uogólnieniem zasad tworzenia, niekiedy także wystawiania dramatów, zazwyczaj d. normatywna, np. teoria tragedii >Arystotelesa.