Term Category: Termin

dramat antyczny

dramat powstały w czasach określanych jako antyk (starożytność), zwłaszcza (patrz:) tragedia grecka, (patrz:) dramat satyrowy, (patrz:) komedia.

dramat

(gr. drama), rodzaj literacki (obok epiki i liryki), obejmujący dzieła przeznaczone do realizacji teatralnej, o charakterze fabularnym, w których dominującą formą wypowiedzi jest dialog, zwykle bez udziału narratora. Dramat może być rozpatrywany jako utwór literacki oraz jako ważny element sztukiCzytaj dalej

drama

(gr. drama = czynność, akcja), nazwa używana w I połowie XIX w. na określenie utworu dramatycznego, nie mającego wyraźnego odcienia tragicznego lub komicznego, zwykle o szczególnie silnych efektach melodramatycznych. Za ojca d. uważa się Denisa Diderota, autora „Le fils naturel”Czytaj dalej

Dottore

jedna z głównych postaci komedii dell’arte. Towarzysz, sąsiad, czasem przyjaciel (por.:) Pantalone. Ubrany w czarny kostium z krótkim płaszczem i biretem doktorskim, z wielkim nosem, perorował uczenie (i dużo) w dialekcie bolońskim. Jego wypowiedzi dotyczyły na ogół banalnych spostrzeżeń ogłaszanychCzytaj dalej

dokumentacja teatralna

zespół świadectw, składających się na zapis spektaklu: egzemplarz reżyserski (por.: partytura), projekty scenograficzne, ścieżka dźwiękowa, dokumentacja fotograficzna, zapis wideo, recenzje.

diorama

(gr. dia = wskroś + hórama = widowisko), wynaleziona przez Louisa Jacquesa Daguerre’a (1789-1851), francuskiego dekoratora, technika uzyskiwania wrażenia naturalnego krajobrazu – przez podświetlanie po obu stronach półprzejrzystego tła; stosowana w scenografii teatru romantycznego od 11 czerwca 1822. W przeciwieństwieCzytaj dalej

didaskalia

(gr.), inaczej: tekst poboczny dramatu. Warstwa tekstu dramatu nie przeznaczona do wygłaszania przez aktorów, zawierająca uwagi sceniczne autora. Niekiedy tekst poboczny przedstawia samodzielne walory literackie, np.:

dialog

(gr. dialogos = rozmowa), 1. podstawowa forma wypowiedzi w dramacie (obok monologu), poprzez którą autor charakteryzuje postacie i przedstawia fabułę (także informuje o wydarzeniach, które nie zostały ukazane na scenie, tzw. opowiadanie świadka, np. relacja Posła o obradach Rady KrólewskiejCzytaj dalej

deus ex machina

(łac. = bóg z machiny), 1. urządzenie „mechane”, stosowane w teatrze greckim do ukazywania bogów, ingerujących w przebieg akcji; 2. nadmiernie optymistyczne i naciągane rozwikłanie intrygi w sztuce teatralnej lub powieści – od nazwy wspomnianego urządzenia; 3. niespodziewany wybawca, dziękiCzytaj dalej

dekoracja

(łac. decoratio), zasadnicza część (por.:) scenografii, polegająca na organizacji i zabudowie przestrzeni scenicznej (bez kostiumów). Bujny rozkwit dekoracji datuje się od czasu wprowadzenie sceny pudełkowej – dawniej używano w teatrze stałych dekoracji (czasem bardzo zróżnicowanych, np. w misteriach średniowiecznych). NaCzytaj dalej

deklamacja

(łac. declamatio), 1. sztuka pięknego wygłaszania utworu literackiego, recytacja; wg Cypriana Norwida to osobna sztuka:

debiutant

aktor debiutujący na scenie; nazwę tę stosuje się nie tylko wobec aktora występującego po raz pierwszy, ale początkującego (pierwszy rok na scenie, okres nieoficjalnego stażu).

debiut

(fr. début), pierwszy występ na scenie, estradzie bądź w filmie.

czysta forma

pojęcie należące do podstawowych kategorii estetyki (patrz:) Stanisława Ignacego Witkiewicza, której istotą było wskazanie na niezależność walorów artystycznych od sfery bezpośrednio-praktycznej (życiowej). „Czysta Forma – wyjaśniał Jan Błoński – to taki układ składników dzieła (dźwięków w muzyce, barw i kształtówCzytaj dalej

czwarta ściana w teatrze

wyobrażona „czwarta ściana” przestrzeni scenicznej, zabudowanej z pozostałych trzech stron. Koncepcja wypracowana w teatrze naturalistycznym (patrz:) Antoine’a, w którym chodziło o stworzenie złudzenia rzeczywistości, a styl gry polegał na „ignorowaniu” obecności widzów, naśladowaniu życiowych zachowań. Scena miała w tym teatrzeCzytaj dalej

czas teatralny

podstawowa kategoria sztuki widowiskowej (obok przestrzeni). Szczególną cechą widowiska jest jego naoczność i upływ czasu, zazwyczaj niezgodny z fizycznym odcinkiem czasu; widowisko ukazuje zazwyczaj znacznie dłuższy wycinek niż upływ czasu rzeczywistego. Czasami, dla celów analizy spektaklu, odróżnia się czas scenicznyCzytaj dalej

czarny charakter

bohater negatywny; postać charakterystyczna dla utworów należących do kultury masowej, filmów gangsterskich, westernów, powieści kryminalnych, a także popularnej dramaturgii operującej kontrastowo i emblematycznie traktowanymi bohaterami, np. Milady z „Trzech muszkieterów” Aleksandra Dumasa.

czarna komedia

odmiana komedii współczesnej, której komizm polega na wykorzystaniu elementów horroru, okrucieństwa, czyli atrybutów czarnego humoru, zwykle idących w parze z groteskowym ujęciem, np. „Lekcja” (1951) Eugéne’a Ionesco, „Jesienny gość” (1956) Friedricha Dürrenmatta, „Na pełnym morzu” (1961) Sławomira Mrożka.

cyrk

(łac. circus = koło, krąg), nowożytny cyrk, nawiązujący do starożytnych tradycji, ukształtował się pod koniec XVIII w. w Anglii; sztuka cyrkowa, należąca do sztuk widowiskowych, polega na demonstrowaniu umiejętności fizycznych, poddanych określonej dyscyplinie i odpowiadającej określonym założeniom estetycznym.

komedia dell’arte

(wł.), typ komedii powstałej we Włoszech, nazywanej m.in. Teatrem Arlekina, która ukształtowała się ok. 1550, zdobywając publiczność w całej Europie – od Paryża po Moskwę; w Paryżu powstał stały Théâtre Italien (1680-1780). Doświadczenia k.d.a. oddziaływały na teatr plebejski w wieluCzytaj dalej