100 × 100. ARTYŚCI I WYDARZENIA: 100 RAZY TEATR POLSKI NA STULECIE POLSKI ODRODZONEJ I NIEPODLEGŁEJ (86)

od 13 XII 1981 (w teatrze właściwie do 15 XI 1989)

W STANIE WOJENNYM DZIAŁALNOŚĆ TEATRU PODZIEMNEGO: SPONTANICZNIE ORGANIZOWANE PRZEDSTAWIENIA ARTYSTÓW TEATRU (od 24/25 XII 1981); STAŁY TEATR W KRĘGU KOŚCIOŁA KATOLICKIEGO (od 2 I 1982); TEATR DOMOWY (od 4 II 1982); STAŁE TEATRY NIEZALEŻNE (od 24 IV 1982)

W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku został wprowadzony w Polsce stan wojenny. W stanie wojennym ograniczono swobody obywatelskie (internowano ponad dziesięć tysięcy osób, wśród nich znanych ludzi teatru, wprowadzono godzinę milicyjną, przerwano łączność telefoniczną), zawieszono działalność organizacji społecznych (w tym związków zawodowych) oraz wydawanie większości gazet i czasopism, zamknięto wszystkie teatry w Polsce i odwołano wszystkie przedstawienia.

Na te fakty natychmiastową odpowiedzią ze środowiska teatralnego było oddanie przez Tadeusza Łomnickiego, wówczas dyrektora Teatru na Woli w Warszawie i członka Komitetu Centralnego PZPR, legitymacji partyjnej, rozpoczęcie (od 15 XII 1981) interwencyjnej i opozycyjnej działalności przez Związek Artystów Scen Polskich – ZASP – w obronie internowanych Kolegów oraz manifestacja działalności teatralnej poza instytucjami państwowymi.

Związek Artystów Scen Polskich – ZASP interweniował w Komitecie Centralnym PZPR w obronie internowanych kolegów (m.in. Izabella Cywińska, Halina Mikołajska, Halina Winiarska, Andrzej Kijowski, Kazimierz Kutz, Jerzy Markuszewski, Maciej Rayzacher), organizował pomoc socjalną dla artystów teatru i ich rodzin, wezwał zespoły teatralne do kontynuowania prób teatralnych i przygotowania repertuaru „godnego chwili”, podjął rozmowy z przedstawicielami Kościoła Katolickiego, zamierzającego powołać Prymasowski Komitet Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom .Wszystko to stało się bezpośrednią przyczyną zawieszenia działalności ZASP-u (16 XII 1981) przez prezydenta m.st. Warszawy „zgorszonego” taką postawą Zarządu ZASP. (Następnego dnia 17 XII 1981 arcybiskup Józef Glemp powołał Komitet, a w jego pracach aktywny udział brały osoby ze środowiska teatralnego, m.in. Maria Chwalibóg, Kalina Jędrusik, Maja Komorowska, Hanna Skarżanka, Danuta Szaflarska, Daniel Olbrychski, Maciej Prus i inni).

Z kolei pierwsze przedstawienia organizowane poza instytucjami państwowymi określane z czasem jako „Teatr Podziemny” odbyły się już grudniu 1981 roku i w pierwszych dniach stycznia 1982 – w Warszawie i w Poznaniu. W Warszawie była to w nocy z 24 na 25 grudnia 1981 roku „Pasterka wojenna” w Kościele akademickim Św. Anny w wykonaniu Krystyny Królikiewicz i Ewy Smolińskiej oraz Andrzeja Szczepkowskiego. W Poznaniu 2 stycznia 1982 roku w domu o.o. Jezuitów zagrano wigilijno-patriotyczny program „Kolęda zatroskana” w Teatrze im. Andrzeja Jawienia, pracującego przy kościele o.o. Dominikanów; był złożony

z wierszy polskich poetów: Kazimiery Iłłakowiczówny, Marii Jasnorzewskiej-Pawlikowskiej, Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, Józefa Czechowicza, Juliusza Słowackiego, wg scenariusza i w reżyserii Krystyny Tyszarskiej-Skołuda i Celestyna Skołudy.

Te dwa przedstawienia zapoczątkowały teatralne wydarzenie: powstanie „Teatru Podziemnego” (nazywanego też Teatrem Drugiego Obiegu), działającego podczas stanu wojennego w czterech formach organizacyjno-artystycznych:

1. przedstawienia organizowane spontanicznie przez różnych artystów teatru i grane w różnych bezpiecznych miejscach czyli nieinwigilowanych przez Milicję Obywatelską, ZOMO (Zmotoryzowane Oddziały MO) i patrole wojskowe;

2. stałe teatry działające w kręgu Kościoła Katolickiego (Teatr im. Andrzeja Jawienia w Poznaniu, od 2 I 1982 – założony wcześniej 1980 przy Kościele o.o. Dominikanów);

3. stałe zawodowe zespoły niezależne (pierwszy „Teatr Zamknięty” w Krakowie, działający od 24 IV 1982);

4. Teatr Domowy (pierwsze przedstawienie w lutym 1982 we Wrocławiu w mieszkaniu prof. Józefa Łukaszewicza – „Valeza” [Valesa] Kazimierza Brauna; stały „Teatr Domowy” w Warszawie – 1 XI 1982 – „Wszystkie spektakle zarezerwowane nr 2 – Przywracanie porządku” w reżyserii Elżbiety Bukowińskiej, w mieszkaniu aktorki Ewy Dałkowskiej na warszawskim Ursynowie.

Pierwsze były przedstawienia tworzone spontanicznie, grane w rozmaitych miejscach – w mieszkaniach prywatnych, w kościołach, pracowniach malarskich, pomieszczeniach gospodarskich. Od pierwszego wystawienia powtarzane także w innych miastach, czasem przez wiele miesięcy, a nawet lat. Po „Pasterce wojennej” Krystyny Królikiewicz, Ewy Smolińskiej i Andrzeja Szczepkowskiego, zagrana w Kościele Św. Anny w Warszawie, 23/24 XII 1981, w lutym 1982 roku powstał program „Boga o taką moc prosimy”, ukazujący dzieje narodowych powstań w poezji i pieśni polskiej od „Bogurodzicy” do wierszy Władysława Broniewskiego

i Juliana Tuwima w wykonaniu Katarzyny Łaniewskiej i Krystyny Kwasowskiej z towarzyszeniem gry na gitarze Dariusza Zawadzkiego, związany z szeregiem Mszy Św. za Ojczyznę i grany w wielu miejscowościach całej Polski. Przedstawienia opracowywane spontanicznie grane były najczęściej bądź w domach prywatnych, bądź w kręgu Kościoła Katolickiego. Były organizowane spontanicznie, ale szybko i często, w różnych miastach Polski. W ciągu tylko pierwszego półrocza roku 1982 miały inauguracje w Warszawie, Poznaniu, Wrocławiu, Pelplinie, Łomży, Józefowie pod Warszawą, Gdańsku,Łodzi, Krakowie, Lublinie, nie licząc miast, w których były powtarzane.

Przedstawienia w kręgu Kościoła Katolickiego, grane we wnętrzach świątyń, na placach przykościelnych, w domach parafialnych, należały albo do organizowanych spontanicznie i granych pod opieką Kościoła, albo były organizowane pod patronatem Kościoła w sposób stały i ciągły, jak: przedstawienia podczas kolejnych Tygodni Kultury Chrześcijańskiej w kościele akademickim Św. Anny w Warszawie (niemal jak festiwalowe przeglądy, organizowane od1974 z inicjatywy ks. Wiesława Al. Niewęgłowskiego i Tadeusza Uszyńskiego). Drugim rodzajem stałej działalności były przedstawienia w Muzeum Diecezji Warszawskiej pod kierownictwem

Hanny Skarżanki (inauguracja 20 IX 1982 premierą wieczoru poezji i pieśni polskich powstań narodowych pt. „Bogurodzica to ojców moich śpiew” wg Maurycego Mochnackiego, Seweryna Goszczyńskiego, Juliusza Słowackiego, Cypriana Kamila Norwida, Kornela Ujejskiego, Wincentego Pola).

W stałym teatrze w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej pod kierownictwem Hanny Skarżanki od września 1982 roku do lutego 1988 odbyło się około 50 premier, zagrano w sumie około 700 przedstawień, z udziałem około 150 aktorów dramatycznych, śpiewaków i muzyków. (wg obliczenia w książce „Teatr drugiego obiegu”, Warszawa 2000, s. 17).

W sposób stały, choć nie zawsze tak ciągły, jak imprezy podczas Tygodni Kultury Chrześcijańskiej czy w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej działało w Teatrze Podziemnym 1982-1989 dziewięć stałych zespołów zawodowych. Po pierwszym „Teatr Zamknięty” w Krakowie, rozpoczynały pracę kolejno: „Teatr Podziemny Poezji Stanu Wojennego” w Katowicach (od września 1982 do 16 XII 1989), „Teatr NIE-PRASOWAĆ” (od 17 X1982 do 14 XI 1982), „Teatr Pątniczy” w Łodzi (od 31 V 1982 do X 1986), „Scena Czterdzieści i Cztery” w Jeleniej Górze (od maja 1983do 1987), „Teatr NST” („Nie Samym Teatrem”, określany też jako „Niezależny Samorządny Teatr” (21 IV1983 do 1985), „Śląska Scena Słowa Polskiego” w Katowicach [?] (1983 do 1989), „Teatr Exodus”, „Filharmonia im. Romualda Traugutta (30 I 1983-1989), gdzie inauguracja odbyła się w kościele Św. Jacka w Warszawie programem „Pieśni Powstania Styczniowego” wg scenariusza Tadeusza Kaczyńskiego i Pawła Konica, obejmującego pieśni powstańcze i teksty Romualda Traugutta oraz piosenki Jacka Kaczmarskiego i Przemysława Gintrowskiego. Koncerty grane były w wielu miastach Polski (m.in. w Gdańsku, Krakowie, Lublinie, Nowej Hucie, na Śląsku) z udziałem wielu wybitnych

wykonawców starszego i młodego pokolenia. Tadeusz Kaczyński, w lutym 1985 otrzymał Nagrodę Kulturalną „Solidarności”, przyznawaną przez Komitet Kultury Niezależnej (za przygotowanie programów słowa i muzyki dla zespołu Filharmonii im. Romualda Traugutta w Krakowie. (Nie wyliczam teatrów, których działalność rozpoczęła się przed stanem wojennym lub później i nie ograniczała się do Teatru Podziemnego, jak Teatru Ósmego Dnia, Teatr Kici Koci, Teatr Kana itp.

Najsłynniejszy chyba w Teatrze Podziemnym był Teatr Domowy, głównie Teatr Domowy z Warszawy. Rozpoczął działalność 1 XI 1982 w mieszkaniu Ewy Dałkowskiej na Ursynowie przedstawieniem „Wszystkie spektakle zarezerwowane nr 2 – Przywracanie porządku” w reżyserii Elżbiety Bukowińskiej (wykonawcy: Ewa Dałkowska, Emilian Kamiński, Andrzej Piszczatowski, Maciej Szary). Grał w Warszawie w wielu miastach (ok.150 przedstawień), głównie w mieszkaniach prywatnych (po Ursynowie, w pracowni malarskiej Marii Anto na Żoliborzu, w mieszkaniach Marty i Andrzeja Piszczatowskich, Kazimierza Wysoty, Małgorzaty i Zbigniewa Wojciechowskich na Pradze na ul. Kępnej 15 oraz w domach parafialnych). W styczniu 1986 rok został nagrodzony przez Komitet Kultury Niezależnej Nagrodą Kulturalną „Solidarności” (za „profesjonalny model teatru domowego”).

Pierwsze przedstawienie nawiązywało do repertuaru Teatru Powszechnego w Warszawie, gdzie po prapremierze (27 II 1981) zostało zakazane w stanie wojennym: scenariusz Ewy Bukowińskiej i Piotra Mitznera wg tekstów Stanisława Barańczaka, Lecha Dymarskiego, Krzysztofa Karaska, Jana Kelusa, Juliana Kornhausera, Ryszarda Krynickiego, Ewy Lipskiej, Leszka A. Moczulskiego, Jana Polkowskiego, Piotra Wojciechowskiego, Adama Zagajewskiego, reżyseria Elżbiety Bukowińskiej jako warsztat reżyserski pod opieką artystyczną Zygmunta Hübnera na Wydziale Reżyserii PWST im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie, scenografia – Marek Porębowicz, muzyka – Jan Kelus, Krzysztof Majchrzak, przygotowanie wokalne – Zbigniew Rymarz; wykonawcy: Ewa Dałkowska, G. Marzec, Joanna Żółkowska, Bogusław Augustyn, Mariusz Benoit, Ryszard Faron, Zbigniew Grusznic, Olgierd

Łukaszewicz, Krzysztof Majchrzak, Andrzej Piszczatowski, Jan T. Stanisławski,Maciej Szary, gra na gitarze klasycznej – Tomasz Kania i Włodzisław Lech (gość.).

W Teatrze Domowym w Warszawie zagrano następnie: w listopadzie 1983 „Kabaret” wg tekstów Jana Pietrzaka, Jacka Kaczmarskiego, Gwido Zlatkesa, Krzysztofa Popowicza, w wykonaniu Ewy Dałkowskiej, Emiliana Kamińskiego, Andrzeja Piszczatowskiego, Macieja Szarego oraz Jana Pietrzaka i Krzysztofa Popowicza (gościnnie); w czerwcu – „Degrengoladę” Pavla Kohouta w reżyserii Macieja Szarego; październiku 1985 „Pana Tadeusza”, w listopadzie 1986 w mieszkaniu Kazimierza Wysoty – „Largo desolato” Vaclava Havla w przekładzie Andrzeja Jagodzińskiego i reżyserii Macieja Szarego. Nastrój towarzyszący przedstawieniom w teatrze domowym opisał Profesor Zbigniew Raszewski na przykładzie innego teatru – Ireny i Tadeusza Byrskich: „Proklamacja stanu wojennego zastała małżonków na Wybrzeżu. Tadeusz Byrski reżyserował tam „Przed sklepem jubilera” Karola Wojtyły (opóźniona premiera 15 lutego 1982 na scenie Kameralnej w Sopocie). Minął rok, gdy dano nam znać, że w mieszkaniu Byrskich na Narbutta 22, dobrze nam znanym (parter prawo), odbędzie się tajne przedstawienie. Była sroga zima. Śnieg skrzypiał pod stopami, gdy szliśmy 7 lutego 1983 skąpo oświetloną ulicą. Za to u Byrskich rojno, gwar. Kilkadziesiąt osób zasiadło w półkole w dużym pokoju. Najmłodsi siedzieli na podłodze. Delegacja „Pamiętnika Teatralnego” otrzymała bardzo dobre miejsca siedzące, na stole pod ścianą. W pierwszej części przedstawienia troje aktorów odegrało świetny montaż wierszy i piosenek. Niepostrzeżenie wysnuła się z niego historia uprowadzenia z domu, transport, Wigilia w obozie. Łamano się czarnym chlebem, który musiał zastąpić opłatek. Najpierw łamały się nim Dramatis Personae między sobą, potem także z nami. Zrobiło się niewiarygodnie uroczyście. Potem była przerwa. Teatr trzeba było przewietrzyć, więc przeszliśmy do drugiego pokoju. Dopiero wtedy wrzucało się wstępne do kapelusza. Był bufet. Ludzie witali się, czasem poznawali: „to jest ksiądz Popiełuszko – mówili bywalcy, wskazując sobie czarniawego mężczyznę w białym golfie. Kiedy po przerwie wróciliśmy do dużego pokoju, był jasno oświetlony, a na środku siedział Jan Pietrzak we własnej osobie, z gitarą, i po bardzo krótkim przemówieniu już śpiewał: „Teraz jest wojna, kto handluje, ten żyje”. Potem były jeszcze inne piosenki, nowe, a wśród nich jedna, z refrenem: „Widać światło w tunelu”. Rozśmieszyła zebranych do łez. Po wielkich Dionizjach małe Dionizje. Wreszcie ze swobodą artysty prawdziwie ludowego, Pietrzak jeszcze raz zmienił ton i odśpiewał: „Żeby Polska”. Nastała chwila ciszy. Tadeusz Byrski wstał, widać było, że bardzo wzruszony, podszedł do Pietrzaka i ściskając mu dłoń, powiedział: „Dziękuję Panu za to, że odśpiewał Pan tę piosenkę w moim domu”. W jakiś czas później 14 listopada 1983, odbyło się u Byrskich jeszcze jedno przedstawienie tego teatru, słusznie potem nagrodzonego jako „Teatr Domowy” (Zbigniew Raszewski – Tadeusz Byrski, „Pamiętnik Teatralny” 1988 z. 3-4, s. 374-380, przedruk w tomie Zbigniewa Raszewskiego „Mój świat”. Teksty zebrał Rafał Węgrzyniak, Warszawa 1997 – PIW, s. 290-201).

O tematyce przedstawień Teatru Podziemnego (Teatru Drugiego Obiegu) świadczą już tytuły: „Poezja patriotyczna”, „Pieśń o ziemi naszej”, „Wielkie monologi romantyczne”, „Pieśń o powstaniu w samotnej Warszawie”, „Poezja religijno-patriotyczna”, często cytujące fragmenty poezji czy słowa utrwalone w pamięci Polaków „…co jasnej broisz Częstochowy”, „Skrusz kajdany”, „Daj nam poczucie siły i Polskę daj nam żywą”, „Ktokolwiek żyjesz w polskiej ziemi”, „Jak Sobieski na cześć Pańską Wiedeń oswobodził”, „Ta, co nie zginęła” „i nigdy nie zginie”, „Myśląc, Ojczyzna”, „My wszyscy z Niego”, „Witaj jutrzenko swobody”.

O zasięgu oddziaływania i powodzeniu tego teatru mówią nieprzeliczone nazwy miast, miasteczek, a nawet wsi, gdzie na przedstawienia oczekiwała publiczność.

O kształcie artystycznym dają wyobrażenie nazwiska wykonawców: aktorów doświadczonych, utalentowanych, sławnych, znanych, popularnych, wielkich, wybitnych oraz młodych, którzy później osiągnęli zaszczytne miejsca w polskim teatrze: Teresa Budzisz-Krzyżanowska, Irena Byrska, Maria Chwalibóg, Barbara Horawianka, Krystyna Janda, Katarzyna Łaniewska, Danuta Michałowska, Zofia Mrozowska, Anna Nehrebecka, Anna Polony, Hanna Skarżanka, Halina Słojewska, Joanna Szczepkowska, Aleksandra Śląska, Halina Winiarska, Michał Bajor, Tomasz Budyta, Józef Duriasz, Jan Englert, Gustaw Holoubek, Krzysztof Kolberger, Wiesław Komasa, Andrzej Łapicki, Olgierd Łukaszewicz, Karol Strasburger, Andrzej Szczepkowski, Mieczysław Voit, Zbigniew Zapasiewicz, Jerzy Zelnik… Trzeba zaprzestać wyliczania, bo szeregi nazwisk zdają się przypominać zestawy haseł encyklopedii i słowników teatru polskiego… A do aktorów dochodzili jeszcze wielcy śpiewacy (Stefania Wojtowicz) i muzycy czy akompaniatorzy (Jerzy Woy-Wojciechowski), zespoły chóralne (np. Kwartet Wilanowski, Poznański Chór Katedralny, Zespół Chóralny Muzyki dawnej WTM „Ars Antiqua” pod dyr. Macieja Jaśkiewicza).

Trzeba odesłać do książki „Teatr drugiego obiegu”, bezcennej dla poznawania podstawowych szczegółów działania teatru polskiego w powojennej konspiracji, zawierającej materiały do kroniki teatru stanu wojennego (13 XII 1981-15 XI 1989), która powstała dzięki nieocenionemu pomysłowi Marty Fik, starannej redakcji Joanny Krakowskiej-Narożniak i Marka Waszkiela oraz mrówczej pracy 11 osób Zespołu na karcie tytułowej wymienionego w następującym porządku: Izabela Jarosińska i Wojciech Miszczuk oraz Krystyna Duniec, Jerzy Kandziora, Magdalena Kopka, Tadeusz Kornaś, Łukasz Kos, Andrzej Lis, Cezary Niedziółka, Jacek Papis, Katarzyna Porembska.

Niezależnie od teatralnych działań „podziemnych” aktywność środowiska teatralnego doprowadziła do stopniowego uruchamiania teatrów – od 25 grudnia 1981 teatrów lalkowych dla dzieci, od 15, i 16 stycznia 1982 teatrów w Warszawie (m.in. Teatr Dramatyczny, Teatr Studio, Teatr Syrena, Teatr Wielki, Teatr na Woli, Teatr Współczesny). Ale praca uruchomionych teatrów została rychło zakłócona z jednej strony przez ostre działania cenzury, a z drugiej przez oburzające społeczeństwo polskie i środowisko teatralne fakty publicznego (najczęściej w programach TVP) poparcia dla decyzji władz o wprowadzeniu stanu wojennego przez niektórych artystów i krytyków.

Rozszalała się cenzura, wcześniej także nie łagodna, już w styczniu 1982 roku wycofano z repertuaru i z planów repertuarowych utwory Ernesta Brylla, Thomasa Eliota („Mord w katedrze”), Vaclava Havla („Audiencja” i „Protest”), Ireneusza Iredyńskiego („Ołtarz wzniesiony sobie”), Hanny Krall („Relacje”, „Życiorys mojego ojca”), Andrzeja Jareckiego, Mykoły Kulisza („Reformator”), Tadeusza Micińskiego („Termopile polskie’), Sławomira Mrożka („Ambasador”), Witolda Szymanderskiego („Reżim specjalny”), Stefana Żeromskiego („Róża”). Pousuwała z wystawianych sztuk różne wypowiedzi w dialogach i monologach

bohaterów. Skreślała nawet słowa Matki Boskiej w sztuce Lucjana Rydla („A ja, Bolesna, jako na Golgocie/ słucham ich płaczu, serce krwią mi broczy”) i Juliusza Słowackiego wprowadzony do zakończenia inscenizacji „Balladyny” przez reżysera: „Ta sama Polska, niegdyś tak obfita, // staje się co rok szarańczy spichlerzem!// Niegdyś tak bitna, dziś bladym rycerzem// z głodem walczy i widmem zarazy” [Teatr im. Wilama Horzycy w Toruniu, 21.12 1984]. Z dialogów w dramacie Jerzego Żurka w „Sto rąk, sto sztyletów” zdania: „porządni ludzie siedzą w więzieniach, a nie sadzają do więzień”, „A ona [Polska, Ojczyzna] wolna teraz, wolna? Z obcą administracją, cudzym wojskiem, (…) łamaniem prawa, cenzurą i tajną policją?” [25.02.1982].

Zakazuje druku w programie teatralnym do „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza (27 III 1982) reprodukcji zdjęcia Józefa Piłsudskiego z premiery przedstawienia w Teatrze Narodowym w Warszawie „O poprawie Rzeczypospolitej”, 11 XI 1981).

Pochwała lub usprawiedliwianie wprowadzenia stanu wojennego przez niektórych artystów ze środowiska teatralnego (m.in. Halina Czerny-Stefańska, Andrzej Hiolski, Janusz Kłosiński, Kazimierz Kowalski, Stanisław Mikulski, Michał Misiorny (spisy „kolaborantów” i opisy sprawy ogłaszano w prasie podziemnej, m.in. „Tygodnik Mazowsze” i „Obecności”) doprowadza do publicznych demonstracji, jak – najpierw – „wykaszliwanie”, „wygwizdywanie” lub „zaklaskiwanie” (po raz pierwszy 29 I 1982 w Teatrze Narodowym wobec Janusza Kłosińskiego), a następnie do bojkotu teatrów (Teatr Syrena w Warszawie pod dyr. „artystycznej podpory junty” Witolda Fillera) oraz środków masowego przekazu, głównie TVP, a w niej także Teatru Telewizji.

Stan wojenny, odwołany oficjalnie 21 lipca 1983 roku, przeciągany równoczesną uchwałą do końca 1985 roku (ustawa o amnestii powstała dopiero 17 lipca 1986 i wchodziła w życie powoli), dla teatru tak po prawdzie zakończył się – przynajmniej w swoich, widocznych skutkach – dopiero w 1989 roku, po przyjęciu na X Plenum KC PZPR (16-18 I 1989) stanowiska „w sprawie pluralizmu politycznego” („Komitet Centralny widzi potrzebę i możliwość włączenia do systemu politycznego konstruktywnej opozycji”). Ale gdy pewne oznaki swobody repertuarowej i artystycznej zaczęły się rysować od roku 1986 Teatr Podziemny stopniowo ogranicza swoją aktywność. Aktorzy organizowali jeszcze spontanicznie przedstawienia („Polsko, nie jesteś ty już niewolnicą”, 11 XI 1986), działał teatr w kręgu Kościoła Katolickiego (w poszczególnych kościołach, z okazji Dni czy Tygodni Kultury Chrześcijańskiej – w wielu miastach w Polsce, w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej), Teatr Domowy z Warszawy, niektóre stałe teatry niezależne (NST, Scena „Czterdzieści i cztery”, Teatr Pątniczy, Filharmonia Krakowska). Włączyły się inne teatry, jak

Teatr Ósmego Dnia (z emigracji we Włoszech), Pomarańczowa Alternatywa z Wrocławia, powstała jeszcze w 1980 roku w ramach „Ruchu Nowej Kultury” (happening „Zadymione miasto”, 1 IV 1986), Teatr Kici-Koci (jasełka Marty Kucharskiej „Ubogi Król” 31 XII 1986 w mieszkaniu Anny i Krzysztofa Zamłyńskich na Ursynowie w Warszawie), Teatr Kana (akcja uliczna pt. Bezsenność” w Szczecinie i Świnoujściu, 1987 i 1988), przybyły nowe miejsca gry

m.in. w Klubach Inteligencji Katolickiej.

Aż po roku 1989 cenzura uderzyła się w piersi (5 I 1990): „Nie odnotowaliśmy jakichkolwiek wykroczeń w widowiskach teatralnych” – jak napisano w sprawozdaniu z działalności Zespołu Widowisk, Radia i TV w Warszawie za rok 1989 (materiały Głównego Urzędu Prasy, Publikacji i Widowisk zebranych w Archiwum Akt Nowych w Warszawie, tom 2117) wg książki „Teatr drugiego obiegu”, Warszawa 2000, s. 225).

Ciekawe. Nie „odnotowano” także w wystąpieniach dwójki młodych przedstawicieli polskiego środowiska teatralnego:

Jacka Sieradzkiego, który w marcu 1989 w artykule „Pożegnanie bojkotu” („Polityka”, 1989 nr 11) napisał: „(…) musi zostać głośno powiedziane, że artyści bojkotujący radio i telewizję stanu wojennego mieli swoje racje i nie działali z niskich pobudek. Tylko tyle. To kwestia elementarnej sprawiedliwości”;

oraz

Joanny Szczepkowskiej, która w czasie rozmowy w Dzienniku Telewizyjnym (28 X 1989), zwracając się do widzów powiedziała: „Proszę Państwa, 4 czerwca 1989 roku skończył się w Polsce komunizm”.

A tymi słowami przypomniała Polakom zdarzenia polityczne roku 1989: przyjęcie przez X Plenum KC PZPR (16-18 I 1989) „pluralizmu politycznego i związkowego”, porozumienia na temat wolnych wyborów do Sejmu i Senatu podczas obrad Okrągłego Stołu (6 II-5 IV 1989), ponowne zarejestrowanie „Solidarności” (17 IV 1989), zwołanie z inicjatywy Komitetu Obywatelskiego „Solidarności” Niezależnego Forum Kultury na Uniwersytecie Warszawskim i ogłoszenie Karty Kultury Polskiej podkreślającej: „jedność i niepodzielność kultury polskiej, gdziekolwiek by ona powstawała – w oficjalnym i nieoficjalnym obiegu druków i widowisk, w kraju i poza krajem”, wreszcie uzyskanie w wyborach do Sejmu i Senatu 4 VI 1989 mandatów przez wszystkich kandydatów Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” (byli wśród nich także przedstawiciele teatru: Gustaw Holoubek, Andrzej Łapicki, Andrzej Szczepkowski, Andrzej Wajda).

Cenzura nie miała pretensji nie tylko do Jacka Sieradzkiego i Joanny Szczepkowskiej, ale także do przedstawienia 15 listopada 1989 roku na Dużej Scenie Teatru Powszechnego, gdzie wystąpił jeden z „Teatrów Podziemnych” – Teatr Domowy z Warszawy i grali aktorzy przedstawienia w roku 1981 zdjętego przez cenzurę („Wszystkie spektakle zarezerwowane”): Ewa Dałkowska, Andrzej Piszczatowski, Maciej Szary i ich koledzy z „podziemnego” przedstawienia rozpoczynającego działalność tego teatru „Wszystkie spektakle zarezerwowane nr 2 – Przywracanie porządku”: Joanna Ładyńska, Cezary Morawski, Zygmunt Sierakowski, Bogdan Szczesiak, Kazimierz Wysota. A teraz powrócili ze sztuką „Largo desolato” Vaclava Havla i „Degrengoladą” Pavla Kohouta. I otwierali czasy nowej …walki – o przyszłość polskiego teatru. Sygnalizowała to Izabella Cywińska w rozmowie z Jerzym Jachowiczem zatytułowanej jej słowami: „Umiem tylko budować” [„burzenie jest obce mojej naturze”], reżyserka przedstawienia „Oskarżony: Czerwiec pięćdziesiąt sześć”, internowana w stanie wojennym: „Prywatne sympatie i spory nawet najistotniejsze – powinny milknąć w obliczu zagrożenia kultury polskiej”, „Kultura to pamięć narodu. To więzi społeczne”, „Wydaje mi się, że zastraszająco obniża się poziom intelektualny społeczeństwa”, „Sytuacja teatru jest tak dramatyczna, że należy czym prędzej organizować się” (s. 32, 35, 34 i 41 w: „Komedianci. Rzecz o bojkocie”, Toruń [1989].

Czasy walki o przyszłość polskiego teatru trwały potem wiele lat (może do dzisiaj?): dźwięk, ruch, światło – efekt, myśl, przeżycie, sens? Wracają z pamięci tytuły książek o teatrze, jak szkice z roku 2006 wybitnego krytyka Józefa Kelery „Teatr bez majtek” (szczególnie str. 139 wiersz 22-27, licząc od góry strony)…

Bożena Frankowska

BIBLIOGRAFIA

– 1991: Jerzy Kandziora, Zyta Szymańska przy współpracy Krystyny Tokarzówny, „Bez cenzury 1976-1989”. Literatura, ruch wydawniczy, teatr. Bibliografia, Warszawa 1991 – IBL PAN;

– 2000: „Teatr drugiego obiegu. Materiały do kroniki teatru stanu wojennego 13 XII 1981-15 XI 1989”, Warszawa 2000 – Oficyna Wydawnicza „Errata” (na s. 263-269 „Wybrana bibliografia” opracowana przez Wojciecha Miszczuka (zawiera 61 pozycji, drukowanych w latach 1981-1998, a dotyczących faktów od roku 1976);

oraz

– 1986: Krystyna Miłobędzka, „Słuchaj, dzieweczko! – Ona nie słucha”, „Obecność” 1986 nr 16 (o teatrze „Scena Czterdzieści i cztery” z Jeleniej Góry, czynnego od maja 1983 i przedstawieniu „Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego” wg Adama Mickiewicza);

– 1988: Felicja Żuber, „Teatry dramatyczne Warszawy w stanie wojennym”, „Teatr” 1988 nr 7, s. 20-22;

– 1988: Andrzej Roman, Marian Sabata [Maciej Łukasiewicz], „Komedianci. Rzecz o bojkocie”, opracował Andrzej Roman przy współpracy Mariana Sabata [Macieja Łukasiewicza] oraz Zespołu, Paris 1988 – Editions Spotkania oraz wydania: Toruń [1989], Warszawa 1989, dwukrotnie, 1990 (por. Andrzej Roman, „Komedianci 2”, Warszawa 1995);

– 1989: Felicja Żuber. „Teatr telewizji w stanie wojennym”, „Teatr” 1989 nr 4, s.13-15;

– 1989: „Więźniowie polityki”, „Tygodnik Powszechny” 1989 nr 6;

– 1990: Natalia Adaszyńska (z zespołem: Monika Czuba, Igor Janke, Wojciech Majcherek, Tomasz Mościcki), „Teatralna konspira”, „Teatr” 1990 nr 4, s. 34-34;

– 1990: Andrzej Hausbrandt, „Pod rygorami stanu wojennego”, „Teatr” 1990 nr 12 [tak!], s. 4-9;

– 1990: „Scena” 1990 nr 9/10: wypowiedzi Teresy Budzisz-Krzyżanowsjkiej („Był taki czas”, przedruk z „Polityki” 1989 nr 4), Ewy Dałkowskiej („Miałam poczucie misji”, s. 7), Aleksandry i Mariusza Dmochowskich (s. 4-6), Tadeusza Malaka, ks. Wiesława Niewęgłowskiego, Krajowego Duszpasterza Środowisk Twórczych (s. 9), Hanny Skarżanki („Być wreszcie”, s. 7-8), Macieja Szarego („Siedem lat w Teatrze Domowym”, s. 10-11), „Teatr na Kępnej” (s. 11),

zanotowane przez Katarzynę Śliwonik, Marka Różyckiego, Krzysztofa Sielickiego oraz J. K.;

– 1992: „U Pani Wrony i w Paryżu”, „Rzeczpospolita” 1992 nr z 4 III (o udziale Ewy Dałkowskiej, Emiliana Kamińskiego, Andrzeja Piszczatowskiego i Macieja Szarego z podziemnego Teatru Domowego w Warszawie w II Światowym Festiwalu Teatrów Domowych w Paryżu (1993, Theatre La Coupole w Combs la Ville);

– 1993: „Ze ściśniętym gardłem… 10 lat Filharmonii im. Romualda Traugutta, 1983-1993”, Warszawa 1993;

– 1994: Artur Domosławski, „Teatr epoki Jaruzelskiego”, „Dialog” 1994 nr 2-5 (1. „Mit narodu w opozycji”, nr 2, s. 143-148; 2. „Mit jedności”, nr 3, s. 118-124; 3. „W zwierciadle paszkwilu”, nr 4, s.129-133; 5. „Samotnik z Arłamowa”, nr 5, s. 154-158;

– 1997: Zbigniew Raszewski, „Tadeusz Byrski”, „Pamiętnik Teatralny” 1988 z. 3-4 (przedruk w: Zbigniew Raszewski, „Mój świat”, Warszawa 1997 – PIW;

– 1998: Małgorzata Molenda-Zdziech, „Teatr Domowy (1982-1989)”, s. 102-107 w jej książce: „Obecna nieobecność. Aktorski bojkot telewizji i radia w stanie wojennym”, Warszawa 1998 – Oficyna Naukowa.

– Edward Krasiński, „Kazimierz Dejmek – ZASP – bojkot 1980-1989”, „Pamiętnik Teatralny” 2008 z. 1-2.

Dodaj komentarz