Encyklopedia teatru polskiego – suplement (3)

Kolejne trzy brakujące hasła: Maria Fołtyn, Kalisz, Ida Kamińska
FOŁTYN  Maria, śpiewaczka (sopran dramatyczny), reżyser operowy. Ur. 28 I 1924 w Radomiu. Początkowo uczyła się śpiewu uczyła się w Warszawie i Katowicach pod kierunkiem Adama Didura; po jego śmierci (1946), w Sopocie pod kierunkiem A. Ludwiga i W. Hendrichów, 1950-57 w Warszawie (u Ady Sari) oraz w Vercelli (u G. Tess, 1957) i Lipsku (u W. Baumlera, 1965). Podczas studiów wokalnych śpiewała  rolę tytułową w estradowym wykonaniu Halki Stanisława  Moniuszki (Opera Leśna w Sopocie, 1948) i w tej roli debiutowała 1949 w Operze Śląskiej w Bytomiu. Była solistką Opery w Warszawie (1949-62, w 1957 przez rok studiowała w Vercelli), Lipsku (1963-65), w T. Wielkim w Łodzi (1967-70) i równocześnie występowała  na scenach operowych za granicą (Lubeka, Hamburg, 1967-70) oraz  na  estradzie w Europie, Azji i Ameryce. Dwukrotnie zwyciężyła na międzynarodowych konkursach (Złoty medal w Vercelli, 1956; II nagroda w Chiavarri, 1957). Miała głos o rozległej skali (dwie oktawy), dramatyczny  w wyrazie, o głębokiej barwie. W T. Wielkim w Warszawie śpiewała role w operach Moniuszki (tytułowa Halka), Georges Bizeta (Micaela – Carmen), Piotra Czajkowskiego (Tatiana w Eugeniuszu Onieginie, Liza w Damie  Pikowej), Umberta Giordana (Madeleine w Andrea Chenier),  Giuseppe Pucciniego (Tosca),  Giuseppe Verdiego (Aida i Leonorę w Trubadurze),  Richarda Wagnera (Elzę w Lohengrinie). Od 1963 przez sześć sezonów występowała w Operze w Lipsku (Abigail w Nabucco, Ariadnę w Ariadnie z Naxos Richarda  Straussa, Elżbietę w Tannhauserze i  Sentę w Holendrze Tułaczu R. Wagnera, Katię Kabanową w operze Leosa Janaczka).  Po powrocie 1969-72 studiowała na  Wydz. Reżyserii w Państw. Wyższej Szkole Teatralnej im. Aleksandra  Zelwerowicza w Warszawie (jako dyplom reżyserowała Halkę w Hawanie, 1971). Poświęcioła się propagowaniu muzyki pol. za granicą, a zwł. twórczości Moniuszki. Reserowała  w Hawanie (Halka, 1971),  Meksyku (Halka 1974), Ankarze (Halka 1978), Bukareszcie (Straszny dwór 1979), Tokio (Straszny dwór 1979) Inscenizowała opery Romualda Twardowskiego (Lord Jim 1976; Maria Stuart 1981), Moniuszki (T. Wielki w Warszawie: Paria 1980, Hrabina 1983 – podczas jubileuszu 35 lecia pracy artystycznej wystąpiła w roli tytułowej w III akcie opery) oraz Jacquesa Fromentala Halevy´ ego (Żydówka, , T. Wielki w Łodzi) i Vincenza Belliniego (Lunatyczka, Opera w Bytomiu). Od  1976 organizowała coroczne festiwale Moniuszkowskie w Kudowie-Zdroju; 1992 zainicjowała Międzynar. Festiwal dla Młodych Śpiewaków im. S. Moniuszki w Warszawie. Wydała wspomnienia: Żyłam sztuką, żyłam miłością (Warszawa 1997).

KALISZ, miasto w Poznańskiem,  na Wysoczyznie Kaliskiej nad rzeką Prosną. Znane jest  jako legitymujące się do niedawna  najstarszym w Polsce zapisem: w II poł. n.e. aleksandryjski geograf Klaudiusz Ptolemeusz, opisując szlak bursztynowy między imperium rzym. a Morzem Bałtyckim,  odnotował nazwę osady „Kalisia” (zlatynizowana wersja brzmi  Calis i Calisiensis). Zapis jest dziś kwestionowany, a geografowie i historycy wysuwają hipotezę, że odnosi się do osady leżącej na terenie dzisiejszej Słowacji.  W Średniowieczu Kalisz był wielokrotnie wymieniany w najdawniejszych pol. dokumentach pisanych, jak Bulla Gnieżnieńska (1136) czy  Kronika Galla Anonima (XII w.). Wykopaliska archeologiczne odsłoniły w tej okolicy liczne inne osady, cmentarzyska, skarby rzym. monet, pozwalające przesunąć udokumentowany czas powstania zaczątków miasta na III w. p. n. e.  
     MIEJSCE  WYSTĘPÓW. W ciągu XVI, XVII i XVIII w. grywano w salach  kolegium jezuickim i w kościele. Pierwsze przedstawienia zespołów teatru zawodowego odbywały się w prowizorycznej szopie na dziedzińcu szpitala miejskiego na tzw. Przedmieściu Warszawskim róg dzisiejszego Placu Jana Kilińskiego i ul. Balbiny (1800), w teatrze zbudowanym przez Wojciecha Bogusławskiego (1801) oraz w kolejno wznoszonych budynkach: w roku 1836 (spłoną 19 kwietnia 1858), 1900 (zniszczony 1914 podczas  I wojny światowej), 1936 (przebudowywany przez Niemców w czasie II wojny światowej),  1946  (otwarty – po ukończeniu przebudowy rozpoczętej przez Niemców). Gdy nie było budynku teatr., grano  w wielu innych miejscach: w sali Hotelu Polskiego, w ujeżdżalni, na estradach ogródków (tzw. Teatr Letni Golińskiego, zlikwidowany 1892; Teatr Letni Ignacego Wypiszczyka w Ogródku Warszawskim, dzierżawiony przez J. Wipiszczyka,  ze sceną i salą na  200 osób, czynny od 1896 do 1914 i wybuchu I wojny świat.), w Palace Theatre (rodzaj nocnego tingiel-tanglu (otwarty 1913 w domu Trzebuchowskiego przy ul.  Krótkiej, sala na ok. 500 miejsc z parterem, 10 lożami, balkonem ze stolikami), w sali koncertowej w parku nad Prosną (naprzeciwko dzisiejszego gmachu teatru), w  małym lokalu „Na Przystani”  nad Prosną (zwł. przedstawienia amatorskie), w sali  Stow. Rzemieślników Chrześcijan przy ul. Piekarskiej 13.  
     TEATR  SZKOLNY. Pierwsze informacje o przedstawieniach teatr.  w Kaliszu pochodzą z przeł. XVI i XVII  w. W miejscowym kolegium jezuickim zw. Coll. Kanrkovianum (zał. 1584 przez S. Karnkowskiego), istniał teatr szkolny, w którym grane były dramaty, określane jako akty, dialogi, tragedie, komedie, inscenizowane uroczystosci szkolne (m. in. ceremonię rozdawania nagród: Mercurius pro distribuendis premiis), utwory okolicznościowe. Wystawiano je z  okazji rozpoczęcia roku lub semestru oraz wizyt dostojników zakonnych, przedstawicieli władz  państw. oraz mecenasów. Początkowo grano tylko po łacinie (zapewne od 1584), póżniej także częściowo (zwł. intermedia) lub w całości po polsku (od 1609).  Jeden z pierwszych zachowanych w całości  dialogów na „renowację nauki” czyli  rozpoczęcie roku szkolnego (Dialogus in renovetione prima studiorum Calissi A. [nno] D. [domini] 1584 tempore autumni facta, exhibitus)  przedstawiał perypetie ucznia Anterosa, którego do odstąpienia od nauki kusiły  postacie elegoryczne (Cupido, Ludus i Luxus), a do nauki zachęcały praca (Labor), sprawiedliwość (Iustitia), nadzieja na zwycięstwo (Spes), sława (Fama) i  triumf (Triumphus). Miał pięć aktów, prolog, epilog, cztery chóry oraz dwa intermedia napisane po polsku, które rozwijają główny temat z udziałem postaci nie alegorycznych lecz realnych; intermedia te ogłosił Ludwik Bernacki p.t. Dwa najstarsze jezuickie intermedia szkolne („Pamiętnik Literacki” 1903): Laurenti, Demetri, Sprawka i Ludus, Anteros, Przechera). Wystawiono liczne tragedie, jak  pobiciu wojsk Celadyna przez Zygmunta I (z udziałem 112 osób), o Judycie (1582, na przyjazd Zygmunta III), o Św. Ambrożym (1592), o Św. Józefie (1595), Św. Felicycie umęczonej w roku 214 za odmowę złożenia ofiary bałwochwalczej (1598), Tragoedia Flavia ( 24 VI 1608), Dialogus de Theaodosio Imperatore Edwarda Campianusa (18 XII 1608), o Bolesławie Śmiałym (26 XII 1616, w auli kolegium). Na uwagę zasługują zwłaszcza:  Viator. Dialogus de Ligno Vitae, dramat w w trzech aktach, z prologiem, epilogiem i chórami (wyst. 18 VI 1609 i 22 VI 1609 w kościele;  przedrukowany przez  Juliana Lewańskiego pt. Dialog o Dzewie Żywota w:  Dramaty staropolskie. Antologia, Warszawa 1963 t. 4), dramat o nawróconym na wiarę chrześcijańską rzymskim aktorze Genezjuszu (Genesius historii M. Łaszcza, 1615), Wizimir Baltyckiego morza zwycięzca, abo zwyciężna ojczysta mowa Jana Opaleńskiego, Wojew.[odzica] Brzeskiego (1679).  Praktykę dramatopisarską i teatralną dokumentują dwa >kodeksy dramatyczne: tzw. Kaliski lub Pawlikowskich I  (zawiera: dialogi łacińskie i polskie, z pol. intermediami z lat 1584-1707,  obecnie w Bibl. Ossolineum w zbiorach Pawlikowskich, sygn. 204) i Jagielloński IV (zawiera: kronikę  teatr. 1584-1609, teksty sztuk z lat 1584-1707 pisane po łacinie z  polskimi intermediami i innymi wstawkami po polsku, teksty dram. z lat 1711-26, spisane w jezuickim Coll. Karnkovianum w Kaliszu; obecnie w zbiorach Bibl. Jagiell. w Krakowie nr 182). Dokumentację  pracy kaliskiego teatru szkolnego stanowią także druki niektórych tekstów oraz drukowane programy („programata”, jak Sublimitas virilis animi, 1712; Praeda tartari laqueis 1715).  Ze środowiskiem teatru jezuickiego w Kaliszu związani byli, spośród znanych autorów, m. in. dramatopisarz Piotr Kwiatkowski (1664-1747)  i  Grzegorz Knapski (1564-1639), autor dramatów Philopater (1596),  Felicitas (1597), Eutropius (1604) oraz słownika Thesaurus polono-latino-graecus (Kraków 1621, do 1795 mającego 35 wydań) i Thesauri…tomus secundus latino-polonicus (Kraków 1626, do 1766 wg  Karola Estreichera 19 wydań – kto dziś miewa 54 wydania?!) i Marcin Łaszcz (ok. 1550-1615). Przewijają się nazwiska licznych nauczycieli, płodnych dostawców tekstów: Tomasz Baczyński, Dąbrowski, Michał Dobek, Józef Kozłowski, Franciszek Kwotek, Łukasz Ligocki, P. Maniecki, Mikołaj Naramowski, Stanisław Niewieściński, I. Prusiecki, Antoni Rychter, Antoni Sikorowicz, Jędrzej Szumanczowski, Wybranowski. W książce  Teatra w Polsce (Kraków 1873-79, tom 1-3 oraz t. 4 odnaleziony wyd. 1973) Karol  Estreicher,  omawiając kaliski kodeks dramatów jezuickich (hasło 46. Kalisz w  tomie I  93-99h,  tomie III  s. 12-49), konstatował: „Ten cały poczet dyalogów przez lat blisko 26 dawanych w Kaliszu, dostateczne daje wyobrażenie  o ćwiczeniach młodzieży w łacinie, aby je wprawić do tego języka będącego w codziennem użyciu. Wystawa i taniec o zabawienia się  ową łamaniną językową, w której upatrujemy dzisiaj niewłaściwie zawiązki obecnego teatru. Jeżeli o czem, to pewnie o scenicznym  zakroju sztuk najmniej tu myślano. Dlatego wszystkiego te utwory niedołężne, rzemieślnicze, beztreściowe. Łacina zabijała tu język polski, który tylko niekiedy i nieśmiało wciskał się na scenę w lużnych scenach.” (t. III s.48). Równocześnie wskazywał na zawarte w tekstach treści odnoszące się do Polski lub wyrażone po polsku: wiersze polskie pt. Siano, Gwiazda, Stajnia, Do P. Jezusa w stajni płaczącego z dialogu Corona novi seculi, polskie objaśnienia terminów użytych w humorystycznym prologu o żołnierzach, komiczne dialogi studentów i  rzemieślników mówiących różnymi językami (Mensis Augusti judex), do dziś interesujący teatr. humorystyczny dialog o astrologu (s.26-36). Cytował pięciozwrotkowy, brzmiący bardzo pięknie, wiersz o zgubie ojczyzny z dialogu pt. Somnus Timothei: „Zasypiasz Polsko, gdy cię jady trują,// Walą się miasta, zamki sie rysują,// Kiedy w śmiertelnym zasypiasz letargu,//Jesteś na targu.// Nieszczere szczęście już niciane pęta.// Zdradliwie stawia na wolne panięta;//Pójdzie, jeżeli nie rozwiążesz siatkę,// Swoboda w klatkę.” (s.14-15). Przytaczał strofy umoralniające, włożone w usta Cantusa z antyprologu do dramatu Praeda tartari seu Didacus Vellades, napisanego zapewne przez  zapewne Stanisława Niewieścińskiego. „Dokąd się toczysz, dokąd szalony,// Nie widzisz tego, żeś ułudzony; //Rozkosz różami, gdy koronuje, //Zgubę gotuje.// Próżna nadzieja prędko omuli // I wiecznym żalem serce rozkwili, // Omylne pragną pociech ponęty, //Byś był przeklęty.” (s. 20).
     Wiadomo, że w XVIII w. w teatrze szkolnym kaliskiego kolegium grano w latach 1584-177396,  m. in.: dramat o Bajazecie i Tamerlanie (1714),  Theatrum życia ludzkiego w historycznych śpiewach exhibicyach Piotra Kwiatkowskiego (druk 1736, w którym było 21 „ekshibicji” podzielonych na akty i sceny), Zeyfadyn, król Ormuzu Jana Bielskiego (24 VII 1746, na powitanie Władysława Szołdrskiego, generała wielkopolskie),  Jonatan Stanisława Jaworskiego (1746), Żywy pogrzeb na lepsze pobożności życie w swywolnym młodzianie wskrzeszonym (10 II 1795). Szczególne zaciekawienie może budzić  tragedia Inconstantior fortuna in Suatocopio… (1744), grana przez trzy dni, udokumentowana imionami i nazwiskami 16 wykonawców. Miała ona cztery intermedia związane tematycznie z tekstem, w którym obok osób dramatu występowały rozmaite postaci charakterystyczne (chłop łupieżca, król, senatorowie i wodzowie). Zachowane teksty zostały spisane w bibliografii pod red. W. Korotaja z zespołem: Dramat staropolski od powstania do początków sceny narodowej (Wrocław t.1-3 1965-78), zwł. w tomie  drugim obejmującym dramat szkolny jezuicki (cz. 1) i dramat szkolny innych zakonów (cz. 2).
     WYSTĘPY  GOŚCINNE  TEATRU  BOGUSŁAWSKIEGO. Pod sam koniec XVIII w. i w ciągu XIX w. odwiedzają K. liczne zespoły aktorów zawodowych.  Kieruje nimi przede wszystkim wzgląd materialny, ale także misja patriotyczno-kulturalna, konieczność podtrzymywania wśród Polaków świadomości o narodowej wspólnocie, zwł. na ziemiach pozostających w kręgu wpływów pruskich. Pierwszy był prawdopodobnie zespół Józefa Nowickiego, który ciesząc się protekcją biskupa Ignacego Krasickiego miał od 1 VII 1796  przywilej na dawanie pol. przedstawień na obszarze Prus Południowych, drugim zapewne zespół Agnieszki i Tomasza  Truskolaskich (1799?, 1800?), którzy odkupili od Nowickiego przywilej, a następnie sprzedali go Wojciechowi Bogusławskiemu. Bogusławski przyjechał do Kalisza po raz pierwszy 1800, wracając z Poznania, gdzie został owacyjnie przyjęty przez pol. i niem. publiczność. T. Narodowy występował w Kaliszu w  latach 1800-24 (1800-1805, 1808-1809, 1811, 1815, 1823, 1824 – ostatni raz bez udziały Bogusławskiego), grając średnio przez ok. dwa do trzech tygodni.  Odbyło się ok. 235 przedstawień (ok. 310 sztuk – szczegółowe zestawienie: S. Kaszyński, Dzieje sceny kaliskiej1800-1914, Łódż 1962 s. 47). Po raz pierwszy (1800) zespół grał na tzw. Przedmieściu Warszawskim w szopie  na terenie szpitala miejskiego (róg dzisiejszego Placu Jana Kilińskiego i ul. Balbiny). W 1801 Bogusławski zbudował (z inicjatywy i przy pomocy Pawła Molińskiego, kaliskiego kupca pochodzenia greckiego) teatr na ok. 1000 miejsc, wzniesiony na posesji wydzierżawionej od Nepomucena Sokolnickiego w miejscu zrujnowanego kościoła św. Ducha nad rzeką Prosną (sprzedał teatr w 1817,  pozostawiając jedynie u L. Woellfla właściciela Hotelu Polskiego  dekoracje, rekwizyty, kostiumy). Przedstawienia odbywały się pod koniec czerwca w okresie jarmarków na św. Jan (tradycja handlowo-towarzyskich zjazdów okolicznego ziemiaństwa ciągnęła się z czasów Rzeczypospolitej, oficjalnie zatwierdzona przez namiestnika Królestwa Kongresowego gen. J. Zajączka). Grano doborowy repertuar T. Narodowego w świetnym wykonaniu. O powodzeniu i znaczeniu gościnnych występów T. Narodowego w Kaliszu najdobitniej świadczy zapiska szpiega ros. Macrotta: „Aktorów uwielbiano po prostu w tym mieście” (K. Beylin Teatry warszawskie w raportach szpiega Macrotta, „Pamiętnik Teatralny 1953 z. 2 s. 79).
     WYSTĘPY  ZESPOŁÓW  WĘDROWNYCH.  Przed Powstaniem Listopadowym  występowały w K. jeszcze cztery większe zespoły: Kacpra Kamińskiego (od sierpnia 1811), Jana Milewskiego (18 czerwca do 23 sierpnia 1815, 1817, 1818, od lutego do 13 lipca 1819), Karola  Bauera (od 16 maja 1816), Kazimierza Skibińskiego (pierwsza połowa sierpnia i druga połowa września 1822, sierpień-wrzesień 1826, druga połowa września 1829), z mniejszych zespołów: aktorzy krak. pod kierunkiem Jana Szymkajłły (1827), aktorzy krak. pod wodzą Józefy Szymkajłłowej i Zygmunta Anczyca, zespół Wincentego Raszewskiego (od czerwca do sierpnia 1828). Po Powstaniu Listopadowym antreprener Wincenty Raszewski uzyskał jako pierwszy prawo dawania przedstawień  w nowo zbudowanym gmachu teatru w Kaliszu (22 XI 1835-21 VIII 1836). Póżniej najczęściej  przyjeżdżali: Tomasz A. Chełchowski i Juliusz Pfeiffer. Chełchowski pryzjeżdżał  z własnym zespołem wędrownym (od końca września do końca roku 1833 do maja 1834, od czerwca do poł. września 1834, w pierwszej poł. 1837, od poł. czerwca do końca sierpnia 1838; 1840?, od 16 kwietnia do sierpnia  1848 i 1849) i  z  zespołem teatru krak., którym kierował (od czerwca do 1 września 1841, od 28 maja do 11 czerwca 1842, od 14 sierpnia do końca września). Juliusz  Pfeiffer także grał z własnym zespołem (1836?, od 20 maja do początków września 1837, 1843, 1846) i z zespołem t. krak. (1855?, 1856, 1857, od początku czerwca do 11 lipca 1858, 25 czerwca do 24 lipca 1859, 1860). W przerwach zaglądały do miasta inne zespoły, nie zawsze uzyskując przychylne opinie: Feliksa Stobińskiego (1838, od stycznia do 17 lutego i w lipcu? 1839, od 1 maja do 12 lipca 1844, 1845, 25 maja do 12 czerwca 1851, 1856?, 1861?), Jana Nepomucena Piotrowskiego od czerwca do lipca 1842), Towarzystwo Artystów Dramatycznych i Baletu pod dyrekcją pp. Maurice Piona  i K. Nowińskiego (1847, od 13 czerwca 1851, od 18 maja do końca czerwca 1852), Ludwika Heckera (od lipca do listopada 1844, maj 1845; w zespole m. in. Józef Bogdan Wagner), Pawła Rękopiór-Ratajewicza (od 7 maja do 14 sierpnia  i w listopadzie 1850, maj do 28 sierpnia 1854). Po Powstaniu Styczniowym najdłużej w sumie występował  zespół Anastazego Trapszy, który grał być może 1865, a poptem  od  grudnia 1867 do 19 marca 1871 ( Kalisz był stałą baża jego zespołu i stąd wyjeżdżał do innych miast;  dał  wówczsas  194 przedstawienia, z tego większość w Kaliszu, nie w objeżdzie), od 16 listopada 1873 do 19 marca 1874, 1877, od 28 stycznia do 30 maja 1878, w kwietniu 1882, zimą 1882/83  i 1883/84 (wraz z B. Kremskim). Grały także zespoły Lecha Nowakowskiego (od 18 czerwca 1871 do 1 stycznia 1872), Karola Doroszyńskiego (od 21 stycznia do końca lutego 1872 – z zespołem pozn., w Kaliszu 1872 zorganizował własny zespół, od 10 do 30 maja 1876, od 11 do 22 grudnia 1878 – z zespołem pozn., od 11 pażdziernika do końca grudnia 1879), Aleksandra Carmantranda (14 marca do 21 kwietnia 1872), Zygmunta Sarneckiego (od 28 czerwca 1873), Józefa Teksla (od połowy stycznia 1875, od końca 1888 do marca 1889).
     TEATR  AMATORSKI.  Równocześnie wielokrotnie organizowano teatr amatorski, który grywał w szkołach kaliskich, w miejscach prywatnych, dawał przedstawienia  publiczne. Grano często repertuar wartościowy (m. in. dramat Autorka Józefa Korzeniowskiego, 5 II 1856 w sali hotelu Polskiego, na dochód Tow. Dobroczynności; komedię Portret  Józefa Ignacego  Kraszewskiego, 11 V 1856; Bartos spod Krakowa, Dożywocie Aleksandra Fredry, 9 i 10  I 1861 – dochód wyniósł blisko cztery tysiące złotych pol.).
     STAŁY  TEATR  W  KALISZU.  Pierwszą próbą utrzymania stałego teatru był najdłuższy spośród innych pobyt zespołu był Anastazego Trapszy.
Po pożarze 1858 budynku,  założeniu stałego teatru w Kaliszu przeszkadzał m. in. brak miejsaca do występów. W 1900 zbudowano wreszcie nowy gmach wg projektu inż. Józefa Chrzanowskiego (korzystano z pożyczki z funduszu budowlanego miasta, zrezygnowano z ubezpieczenia po spalonym budynku dawnym) i otwarto 24 lipca 1900 przedstawieniem w wykonaniu aktorów Warszawskich T. Rządowych (T. Rozmaitości i  zespół Baletu).. Dyrekcję na lata 1900-1903 objął Julian Myszkowski (następnie  grał z przerwami 1911do połowy marca 1913). Aktor, reżyser i dyrektor zespołów operetkowo-dramatycznych, inaugurował pierwszy sezon Zemstą Aleksandra Fredry (27 IX 1900, z Józefem Zejdowskim w roli Papkina) i I aktem Halki Stanisława Moniuszki z Kazimierą Bronikowską w roli tytułowej oraz  operetką Czarodziej znad Nilu Wiktora Herberta (jako przedstawieniem drugim). Myszkowski starał się prowadzić teatr rozrywkowy, nie zapominając o pielęgnowaniu tradycji nar. sztuki dramatycznej i dramaturgii współczesnej. W Kaliszu występował od jesieni do wiosny, latem pn. Kaliskie Tow. Artystów Dramatycznych i Operowych  i Operetkowych  wyjeżdżał do innych miejscowości.  Po Myszkowskim teatr kaliski prowadzili: Marian Rudzki (od połowy 1905), Henryk Morozowicz (od jesieni 1904 do pażdziernika 1905), spółka teatr., która zaangażowała Stanisława Knake-Zawadzkiego na reżysera (od końca 1905-do maja 1906), Stanisław Książek [Stanisław Staszewski] (od 19 lipca 1910 do 1 kwietnia 1911), Władysław (?) Piotrowski,  Henryk Klimontowicz (od pażdziernika 1913). W latach 1900-14 odbywały się liczne występy gościnne: T. Rozmaitości z Warszawy (13 kwietnia 1907), T. Mały Kazimierza Kamińskiego (koniec września 1907), koncert Michaliny i Mieczysława Frenkla (4 kwietnia 1909), zespół Eugeniusza Majdrowicza (1909/1910), Władysława Ordon-Sosnowska (luty 1910, styczeń 1911), Maria Przybyłko-Potocka (z własnym zespołem, maj 1910), Gabriela Zapolska (marzec 1911), Teatr Łódzki Aleksandra Zelwerowicza  (29 marca do 27 maja 1909, 17 do 27  września 1910, 13 do 29 grudnia 1910, 24 do 26 listopada 1911).
     W czasie I wojny świat. budynek teatru uległ zniszczeniu. W okresie międyzwojennym przedstawienia odbywały się przygodnych salach. Dopiero  w 1936 na miejscu zniszczonego teatru otwarto nowy gmach, zbudowany wg projektu Czesława Przybylskiego i nadano mu imię patrona, którego podsuwała tradycja: Wojciecha Bogusławskiego. W latach  1936-38 kierowal´ nim scenograf  Iwo Gall (w sez. 1937/38 pod kier. Galla i Mariana Lenka,  w sez. 1938/39 pod kier. Lenka). Po II wojnie świat. 14 grudnia 1946 odbyło się pierwsze przedstawienie  w odbudowanym gmachu T. Miejskiego, który  zachował imię Wojciecha Bogusławskiego (>T. im. Wojciecha Bogusławskiego), od 1961 stał się  siedzibą festiwalu >Kaliskie Spotkania Teatralne, zorganizowanego z inicjatywy ówczesnego dyrektora teatru – Tadeusza Kubalskiego.
     Bibl.: W. Kwiatkowki Teatr szkolny kolegium jezuickiego w Kaliszu, Kalisz 1936; K. Stefański Teatr w Kaliszu. Kartki z przeszłości, Kalisz 1936 (wcześniej druk: „Ziemia Kaliska”  1930, 1931, 1932; recenzja wydawnictwa: M. Rulikowski, „Teatr” 1937 nr 11-12); E. Szwankowski  Teatr Wojciecha Bogusławskiego w latach 1799-1814, Wrocław 1954; S. Kaszyński Z wstępnych badań nad dziejami sceny kaliskiej (1800-1815), „Prace Polonistyczne” S. XI (1955); Dziesięciolecie  Teatru im. W. Bogusławskiego w Kaliszu (1945-1955), 155-lecie kaliskiej sceny narodowej, Kalisz 1955; Program jubileuszowy 1945-1960, Kalisz 1960; S. Kaszyński Kaliskie wakacje teatralne Wojciecha Bogusławskiego 1800-1823, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego”, S. I z. 13, Łódż 1959; S. Kaszyński Dzieje teatru kaliskiego w Kaliszu, w: XVIII wieków Kalisza, Kalisz 1960, t. II; S. Kaszyński Dzieje sceny kaliskiej1800-1914, Łódż 1962; Teatralia kaliskie. Materiały do dziejów sceny kaliskiej (1800-1970), Oprac. S. Kaszyński, Łódż 1972;  200 lat sceny nad Prosną. Pod red. J. Chojki, Kalisz 2001.

KAMIŃSKA Ida, aktorka,  reżyser, dyr. teatru, tłumaczka, adaptatorka i autorka tekstow scenicznych, działająca w teatrze żyd. (jidisz) w Polsce i na emigracji oraz sporadycznie na scenach polskich, żona aktora i reżysera Zygmunta Turkowa (od 1918), a następnie Mariana Melmana. Ur. 4 IX 1899 w Odessie, zm. 21 V 1980 w N. Jorku i tam pochowana. Była jednym z trojga dzieci  Estery Racheli K. (1870-1925), aktorki, nazywanej „matką teatru żydowskiego” w Polsce, i Abrahama Izaka Kamińskiego (1867-1918), aktora, reżysera, antreprenera. Debiutowała na  scenie jeszcze  jako dziecko, w roli Siomke w sztuce Matka D. Pińskiego (Warszawa, w  sali teatr. nazywanej „Ogród Zimowy”, 1904). Po ukończeniu gimnazjum w Warszawie,  sposobiła się do kariery śpiewaczej i pierwsze 12 ról zagrała w operetkach. Debiutowała 1916 w roli Izaaka w operetce Ofiarowanie Izaaka Abrahama Goldfadena, wystawionej w Warszawie w  prywatnym teatrze rodziny Kamińskich przy ul. Obożnej 1; pierwszy większy sukces odniosła w roli Icyka w operetce Duch mego ludu [Dusza mego narodu] Borysa Tomaszewskiego. Szybko zaczęła występować w repertuarze dram., przejmując wiele ról po matce Esteli Racheli Kamińskiej (m. in. w sztukach Jakuba Gordina: Esterkę w Rzezi i Sierotkę Chasię) oraz grając ważne role  w klasycznych dramatach obcym (rola tytułowa w sztuce Henryka Ibsena Nora, Magda w Ojczyznie  Henryka Sudermanna, Katiusza Masłowa w Zmartwychwstaniu Lwa Tołstoja) i repertuarze żyd. (Szejndełe – Mirele Efros Gordina, Mejte – Pusta karczma Pereca Hirszbejna, Fanieczka – Ludzie Szolema Alejchema). Z czasem stała się jedną z najznakomitszych  eur. aktorek dramatycznych i tragicznych.  Równocześnie zaczęła próbować sił w pracy przekładowej na język żydowski (przełożyła m. in. Norę H. Ibsena) i reżyserii (Nora, Kobiera bez znaczenia Oscara Wilde´ a, Ojczyzna Sudermanna, Zmartwychwstanie Tołstoja).
     Przed II wojną występowała m. in. różnych żyd. zespołach teatralnych, m. in. w Teatrze Centralnym,  prowadziła w Warszawie „Warszawer Jidiszer Kunsttheater” -WIKT – „Warszawski Żydowski Teatr Artystyczny” (od 1922, wraz matką i mężem) i  Zespół Dramatyczny (samodzielnie, 1932-39), występowała gościnnie w Polsce, Francji (Paryż, Nancy) i Belgii (Bruksela). Podczas II wojny świat. uciekając przed Niemcami z Łodzi przez Warszawę i  Białystok dotarła do Lwowa (grała tu w Państwowym Teatrze Żydowskim, 1939-41) i dalej przez Kijów, Charków, Baku, Taszkient do Frunze (Teatr iz Polszy, założony przez połączone zespoły aktorów żyd. z Białegostoku i Lwowa, 1942-43), a na koniec do Moskwy (1944-46). W grudniu 1946  wróciła  do Polski (we Lwowie pozostała jej wnuczka, córka i  zięć, którzy zostali aresztowani, powrócili do Polski dopiero po kilku latach).  Entuzjastycznie witana, występowała najpierw w Łodzi (specjalnie przygotowany program  artyst. na scenie T. Żydowskiego przy ul. Jaracza 2, styczeń 1947), Wrocławiu i innych miastach Dolnego Śląska (od 31 I 1947),  reżyserowała w Dolnośląskim T. Żydowskim we Wrocławiu (Dwaj Kune-Leml Goldfadena (8 VI 1947, scenografia Aleksander Jędrzejewski,  muzyka Salomon Prizament, tańce Judyta Berg i Feliks Fibich), Mirełe Efros Gordina (XI 1947; grała rolę główną), Dziś nocą Z. Kampanejec i I. Noe w przekładzie Idy Kamińskiej, scenografia Jędrzejewskiego, opracowanie muzyczne Dawid Kagan). Występowała też gościnnie w Londynie (1947). Od 1948 objęła najpierw  kierownictwo artyst. T. Żydowskiego w Łodzi (dyrektorem był jej drugi mąż Marian Meller). Po upaństwowieniu teatrów w Polsce (XII 1949) nastąpiło  połączenie Dolnośląskiego T. Żydowskiego we Wrocławiu i Łódzkiego Teatru Żydowksiego w jeden organizm i pod jedną dyrekcją Kamińskiej, najpierw od 21 XI 1949 pn. Państwowe Teatry Żydowskie z siedzibą we Wrocławiu, a następnie od 5 V 1950  pn. Państwowy T. Żydowski  z siedzibą w Łodzi, od 1955  z siedzibą w Warszawie w dawnym Teatrze Domu Wojska Polskiego przy ul. Królewskiej 13), gdzie przyjął nazwę Państw. T. Żydowski im. Ester Rachel Kamińskiej (wcześniej imię Ester Rachel Kamińskiej nadano  Dolnośląskiemu Tearowi Żydowskiemu we Wrocławiu, otwierając 2 IV 1949 nowo wybudowany gmach przy ul. Świdnickiej 31). Państwowym T. Żydowskim w Warszawie kierowała do końca sezonu 1967/68, wiążąc swoje nazwisko z tym teatrem jako aktorka, reżyserka, organizatorka wielkich tournees po żyd. ośrodkach kulturalnych w Polsce i za granicą. Pierwszy wyjazd zagraniczny odbył się do Paryża (12-22  IX-1956,  z  Meirem Ezofowiczem wg Elizy Orzeszkowej i Snem o Godfadenie Jakuba Rotbauma, w sumie  13 przedstawień) i  poprzedził dalszych 18 wyjazdów w latach 1956-67: do  Belgii (1956), Wielkiej Brytanii (1957, 1961, 1964), Holandii (1957), NRD (1957), Belgii (1958), ponownie do Francji (1958, 1961), Izraela  (1959-60), Australii (1960), Austrii (1964), Argentyny (1965), Urugwayu (1965), Brazylii (1965), NRF (1966), Stany Zjednoczone (1967).  
     . W wyniku wydarzeń marcowych 1968, podjęła decyzję o emigracji  i w sierpniu 1968 wyjechała najpierw do Izraela, a następnie do N. Jorku. Związana z kulturą żydowską, ale także z kulturą polską, mimo wielkich talentów organizatorskich nie potrafiła po raz kolejny w życiu  stworzyć  własnego teatru (i nie uzyskała dostatecznej pomocy ze strony środowisk, które  zapewniały o swej solidarności podczas występów teatru w Nowym Jorku, 13 X-10 XII 1967; w repertuarze Mirełe Efros Gordina i Mutter Courage Bertolda Brechta). Zmarła w Nowym Jorku i tam została pochowana.
     Była utalentowaną aktorką dram., jedną z najwybitniejszych aktorek tragicznych w Polsce i w Europie XX w. Kreowała wielkie role w żyd. repertuarze nar. (Dobry Duch w Dziesięciu przykazaniach A. Goldfadena, 1926; rola tytułowa w Mirełe Efros J. Gordina, 1955),  wiele ról z  klasycznego repertuaru  świat. (Esmeralda w Dzwonniku z Notre-Dame wg A. Dumasa, 1925, role tytułowe w Norze H. Ibsena  i  Matce Courage B. Brechta,   Babkę w Drzewa umierają stojąc A. Casony, 1958) i  w  dramatach  pol. (Szambelanowa – Pan Jowialski A. Fredry, 1952; Frejde w adaptacji Meira Ezofowicza wg E. Orzeszkowej, 1960). Występowała  także na scenach  pol. (m. in. w T. Dramatycznym w Warszawie w roli Otylii we Franku V F. Durrenmatta, 1962). Jan Kott, oceniając jej rolę i reżyserię w matce Courage Brechta, opisał jej warsztat aktorski i środki sceniczne oraz znaczenie jej sztuki dla współczesnego pokolenia widzów: „Ida Kamińska odegrała wielką tragedię. Ale nie była to  tragedia markietanki z czasów wojny trzydziestoletniej, która zaufała wojnie, która żyła z wojny i którą wojna oszukała. Była to tragedia odegrana na tekście Brechta, ale tragedia zupełnie inna i o wiele bardziej współczesna. (…) Mutter Courage dalej ciągnie wóz. (…) Przjmuje świat z całym okrucieństwem, ale dovrze wie, że nic nie pozostaje innego jak dalej ciągnąć wóz. Wbrew całej logice świata, wbrew nawet oczywistiości. W tym przedstawieniu Mutter Courage bardziej jest conradowska ni brechtowska.( …) Ida Kamińska jest jedną z największych współczesnych tragiczek.” Jej dorobek obejmuje  ponad 150 ról, 70 reżyserii, 50 tłumaczeń  na język żyd. tekstów klasycznych i współczesnych z różnych języków (angielski, francuski, niemiecki), dwa dramaty (Ongiś był król, 1929; Zasypać bunkry, 1964).  Znaczenie jej sztuki dla teatru najwspanialej podsumował Jerzy Zawieyski, pisząc: „Ida Kamińska należy nie tylko do teatru żydowskiego, ale i teatru polskiego. Jest chlubną cząstką kultury w szerokim zakresie. Losu wielkiej aktorki związane  na równi ze środowiskiem żydowskim, co ze środowiskiem polskim.” (cyt. za Szczepan Gąssowski Ida Kamińska (1899-1980), w: Państwowy Teatr Żydowski im. Ester Rachel Kamińskiej, Warszawa 1995 s. 139). Była laureatką Oscara za  udział  w filmie Sklep przy głównej ulicy J.  Kadara (1966). Wydała wspomnienia Moje życie, mój teatr (My Life, My Theatre, 1973, wyd. pol. 1995 w tłum. J. Krakowskiej-Narożniak, z przedmową J. Kotta). Książkę o jej sztuce aktorskiej i teatrze napisał A. Rudnicki  Teatr zawsze grany (Warszawa 1987).
     Bibl.: Jan Kott Mutter Courage, „Przegląd Kulturalny” 1957 w: Miarka za miarkę, 1962 s. 61-64; Ida Kamińska. 50 lat pracy artystycznej, Warszawa 1967; R. Nowotarska Teatr – arka przymierza, „Wiadomości” (Londyn) 1968 nr 4; J. Stryjkowski Na śmierć Idy Kamińskiej, „Więż” 1980 nr 9; E. Baniewicz, „Teatr” 1989 nr 5; „Pamiętnik Teatralny” 1992 z. 1-4;  J. Krakowska-Narożniak Ida Kamińska – polski los żydowskiej aktorki, „Dialog” 1994 nr 4; Teatr Żydowski im. Ester  Rachel Kamińskiej. Przeszłość i terażniejszość. Oprac. S. Gąssowski, Warszawa 1995 (recenzja: Joanna Krakowska-Narożniak, „Pamiętnik Teatralny” 1996 z. 3-4 s. 627-628).  

Dodaj komentarz